Αρχική / Ιστορία / Πώς ο Στάλιν και ο Λυσένκο χρεωκόπησαν τη σοβιετική επιστήμη

Πώς ο Στάλιν και ο Λυσένκο χρεωκόπησαν τη σοβιετική επιστήμη

Ο Λυσένκο (Trofim Denisovich Lysenko, 1898 – 1976) αποτελούσε την πιο σεβαστή φυσιογνωμία της σοβιετικής επιστημονικής κοινότητας επί πάνω από 20 χρόνια. Ο αναγνωρισμένος βιολόγος είχε την άμεση υποστήριξη του Στάλιν και βραβεύτηκε με πολλούς τίτλους κατά τη διάρκεια της καριέρας του. Οι μέθοδοι που παρουσίασε εφαρμόστηκαν υποχρεωτικά σε όλη την έκταση της Ρωσίας, αλλά και στην Κίνα. Ήταν επίσης ψεύτης, απατεώνας και απολυταρχικός.

Παραποιώντας δεδομένα των ερευνών του, φιμώνοντας τους αντιπάλους του και ταυτίζοντας τα «ευρήματά» του με την μαρξιστική ιδεολογία, εφηύρε ψευδοεπιστημονικές θεωρίες που είχαν καταστροφικά αποτελέσματα στη γεωργία της χώρας, που ήδη υπέφερε από την κολεκτιβοποίηση του Στάλιν και τις αντιδράσεις των αγροτών σε αυτήν. Η ανάγκη για άμεση ανάπτυξη της γεωργικής καλλιέργειας ήταν επιτακτική.

Trofim Denisovich Lysenko (1898 – 1976) (photo)
Trofim Denisovich Lysenko (1898 – 1976) (photo)

 

Γεννήθηκε στην Ουκρανία το 1898 από χωρικούς γονείς, και έγινε γνωστός το 1928 με την επιτυχημένη μελέτη του στην εαρινοποίηση, μέθοδος, βέβαια, που ήταν ήδη γνωστή. Η δική του προσφορά ήταν συγκεκριμένα στο πώς θα ωφελούσε πρακτικά η εφαρμογή της τη σοβιετική γεωργία. Αργότερα, όμως, επηρεασμένος από τον Λαμάρκ και τον Μιχούριν, σχημάτισε τη λανθασμένη θεωρία ότι επίκτητα χαρακτηριστικά ενός φυτού, θα κληροδοτούνταν στους απογόνους του, ότι δηλαδή χαρακτηριστικά που αποκτούσαν οι γόνοι κατά τη διάρκεια της ζωής τους (όπως η τεχνητή εαρινοποίηση), θα περνούσαν στους απογόνους τους κληρονομικά. Απορρίπτοντας το έργο του Μέντελ και του Δαρβίνου ως «καπιταλιστική επιστήμη», υποσχέθηκε (μέσα από τις σελίδες της εφημερίδας Pravda) ότι «θα μετέτρεπε τα γυμνά χωράφια γύρω από τον Καύκασο πράσινα τον χειμώνα, θα έσωζε τα ζώα από ασιτία και θα επέτρεπε στους Τούρκους αγρότες να επιβιώσουν τους χειμώνες χωρίς φόβο για το αύριο», αλλά και ότι «θα καθιστούσε τα μπιζέλια καλλιεργήσιμα εν μέσω του χειμώνα»[1].

Σε ομιλίες του και παρουσιάσεις της έρευνάς του έλεγε ότι η θεωρία του συμβάδιζε με τον μαρξισμό, καθώς οι φυτεμένοι καρποί δεν θα συμπεριφέρονταν ανταγωνιστικά για την απορρόφηση των πεπερασμένων πόρων που υπήρχαν στο περιβάλλον τους, αλλά θα συνεργάζονταν, όπως εργάτες που ανήκουν στην ίδια τάξη. Σε μια από τις ομιλίες του, το 1935, παρομοίωσε τους δικούς του αντιπάλους με τους αγρότες που αντιδρούσαν στην κολεκτιβοποίηση, λέγοντας ότι με το να αντιπαρατίθενται στις θεωρίες του, οι παραδοσιακοί γενετιστές απομακρύνονταν από τον μαρξισμό και αποτελούσαν ‘εχθρούς του λαού’. Λέγεται ότι ο Στάλιν, που ήταν παρών στο ακροατήριο, ήταν ο πρώτος που σηκώθηκε όρθιος και, χειροκροτώντας, τον συνέχαρε. Είτε το περιστατικό αυτό είναι γεγονός είτε όχι, από τότε και στο εξής ο Λυσένκο είχε το ελεύθερο να διατυμπανίζει τις θεωρίες του και να φιμώνει τους επικριτές του. Όποιος επιστήμονας επέσυρε την προσοχή στα σφάλματα των ανεδαφικών συμπερασμάτων του Λυσένκο, έπεφτε πλέον θύμα της τιμωρίας του Στάλιν.

Ο Νικολάι Βαβίλοφ, μέχρι τότε αναγνωρισμένος γενετιστής και γνωστός παγκοσμίως, κατηγόρησε τον Λυσένκο ως “απατεώνα που κοροϊδεύει τον κόσμο” [2]. Ο Στάλιν απάντησε με σύλληψη του Βαβίλοφ, με την κατηγορία της υπονόμευσης των σοσιαλιστικών μεταρρυθμίσεων στη ρωσική γεωργία το 1940, ο οποίος πεθαίνει στη φυλακή λόγω κακών συνθηκών διαβίωσης το 1943 [3]. Οι διώξεις οδήγησαν σε απολύσεις, συλλήψεις (ακόμα και χωρίς ένταλμα), εξορίες, ακόμα και εκτελέσεις. Από το 1934 μέχρι το 1940, με τη νουθεσία του Λυσένκο και την άδεια του Στάλιν, πολλοί γενετιστές εξαφανίστηκαν, στάλθηκαν σε στρατόπεδα εργασίας ή εκτελέστηκαν (όπως οι Isaak Agol, Solomon Levit, Grigorii Levitskii, Georgii Karpechenko και Georgii Nadson). Ορισμένοι πέθαναν από ανεξήγητες αιτίες.

“You may see under an electronic microscope whatever minute particles you like, but they will still be nothing other than particles of a chromosome, and you will never see a gene, for there is no such thing, no more than there is a vital force.” (photo)
“You may see under an electronic microscope whatever minute particles you like, but they will still be nothing other than particles of a chromosome, and you will never see a gene, for there is no such thing, no more than there is a vital force.” (photo)

 

Οι υποσχέσεις του Λυσένκο, φυσικά, δεν επαληθεύτηκαν στην πράξη. Κανένα μπιζέλι δεν ευδοκίμησε το χειμώνα και οι σπόροι που οι Κινέζοι του Μάο Τσετούνγκ έσπερναν σε πολύ κοντινή απόσταση μεταξύ τους (όπως όριζε ο Λυσένκο) δεν συνεργάζονταν σαν συνδικαλισμένοι εργάτες, αλλά ατροφούσαν καθώς ανταγωνίζονταν για τους περιορισμένους πόρους που είχαν στη διάθεσή τους. Αυτό δεν πτόησε ούτε τα ΜΜΕ ούτε την κυβέρνηση.

Ο Στάλιν χρειαζόταν έναν χωρικό-ήρωα και παρουσίασε τον Λυσένκο σαν υπόδειγμα αυτοδημιούργητου σοβιετικού, τα ταλέντα του οποίου αναπτύχθηκαν και αξιοποιήθηκαν από την Επανάσταση. Τα ΜΜΕ ακολούθησαν, δημιουργώντας μια εικόνα «ξυπόλυτου επιστήμονα». Το 1948 η Ακαδημία Γεωργικών Επιστημών «Β.Ι. Λένιν» ανακοίνωσε στη σύνοδό της ότι από τότε και μετά, ο λυσενκοϊσμός θα διδασκόταν ως η «μόνη σωστή θεωρία». Ταυτόχρονα, ο ίδιος ο Λυσένκο απέκτησε υπουργική άδεια να απομακρύνει από θέσεις επιρροής τους αντιπάλους του και να τοποθετεί οπαδούς του [4]. Σοβιετικοί επιστήμονες αναγκάστηκαν να αποποιηθούν οποιεσδήποτε μελέτες τους αντιτίθεντο στον λυσενκοϊσμό. Ο δογματισμός του Στάλιν οδήγησε τη σοβιετική επιστήμη σε έναν νέο μεσαίωνα, με την πυρά που στο παρελθόν είχε κάψει τον Τζορντάνο Μπρούνο να αντικαθίσταται από τους πάγους της Σιβηρίας, όπου στέλνονταν οι βιολόγοι και οι γενετιστές που τολμούσαν να αποκαλύψουν τα ψέματα του Λυσένκο [5].

Η σοβιετική προπαγανδιστική μηχανή δημιούργησε μια προσωπολατρία γύρω από τον Λυσένκο, υπερβάλλοντας τις προηγούμενες επιτυχίες του και αποφεύγοντας αναφορές σε αποτυχίες του. Προβάλλονταν ψεύτικα ερευνητικά δεδομένα από επιστήμονες που ήθελαν την εύνοια του Λυσένκο και θάβονταν οποιαδήποτε θεωρία ερχόταν σε σύγκρουση με τη δική του. Αντί για ελεγχόμενα πειράματα, ο Λυσένκο υποστήριζε ότι η μέθοδός του θα αύξαινε την παραγωγή σιταριού κατά 15% βασιζόμενος μόνο σε ερωτηματολόγια αγροτών! [6]

Παρά τις συνεχείς αποτυχίες του (όπως η αποτυχημένη του εκτενής αναδάσωση), ο Λυσένκο παρέμεινε στην ηγεσία της βιολογίας μέχρι και μετά το θάνατο του Στάλιν (το 1953). Η «αποσταλινοποίηση» όμως που επιδίωξε ο Χρουστσόφ, μείωσε την επιρροή του και σιγά-σιγά άρχισαν να εμφανίζονται επικριτές. Μέχρι που το 1964, ο Αντρέι Ζαχάροφ δήλωσε κατά τη διάρκεια της Γενικής Συγκλήτου της Ακαδημίας Επιστημών

 «Ο Λυσένκο είναι υπεύθυνος  για τη ντροπιαστική οπισθοδρόμηση της σοβιετικής βιολογίας και ειδικότερα της γενετικής, τη διάδοση  ψευδοεπιστημονικών απόψεων, για τυχοδιωκτισμό, εξευτελισμό της εκπαίδευσης, και για τη δυσφήμηση, απόλυση, σύλληψη, ακόμη και τον θάνατο πολλών γνήσιων επιστημόνων.»

Πολύ σύντομα οι επικρίσεις συσσωρεύτηκαν και ο Λυσένκο έχασε την προεδρία του Ινστιτούτου Γενετικής (το οποίο εν συνεχεία διαλύθηκε), και άρθηκε και επίσημα, από τον Χρούστσεφ, το απρόσβλητό του στην κριτική. Έτσι, έχασε κάθε ίχνος κύρους που είχε κερδίσει στη διάρκεια της καριέρας του.

Lysenko on the job (photo)
Lysenko on the job (photo)

 

Το έργο του, όμως, βρήκε απήχηση και στην κομμουνιστική Κίνα, όπου, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, οι μέθοδοί του ακολουθήθηκαν με την εντολή του Μάο, αναγκάζοντας τους αγρότες να σπέρνουν σε πολύ κοντινή απόσταση για καλύτερη αξιοποίηση του χώρου και πολύ βαθιά στο έδαφος για να αποκτήσουν τα φυτά πιο βαθιές ρίζες. Επίσης απαγορεύτηκε να χρησιμοποιηθούν λιπάσματα και μεγάλες εκτάσεις αφέθηκαν σε αγρανάπαυση. Οι καταστροφικές συνέπειες που ακολούθησαν, με τα υπολογιζόμενα θύματα του λιμού 1958-1963 να φτάνουν τα 27 εκατομμύρια, θεωρείται ότι ήταν συνδυασμός κακών καιρικών συνθηκών, επιδεινωμένες από τις θεωρίες του Λυσένκο [7].

Αν και οι ιστορικοί διαφωνούν για την έκταση της ευθύνης του Λυσένκο ως προς την μείωση της αγροτικής παραγωγής και της επιδείνωσης λιμών μέσα και έξω από τη σοβιετική Ρωσία, το σίγουρο είναι πως ο λυσενκοϊσμός καθυστέρησε την πρόοδο της γενετικής και της βιολογίας, στερώντας από την παγκόσμια επιστημονική γραφή πραγματικούς επιστήμονες όπως ο Βαβίλοφ, και ήταν υπεύθυνος για το κυνήγι μαγισσών που εξαπέλυσε ο Στάλιν στο όνομά του.

Η υπόθεση Λυσένκο έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς δείχνει σε μικρογραφία τη νοοτροπία του Στάλιν, από τη μία, και τον απολυταρχισμό του καθεστώτος που είχε δημιουργήσει, από την άλλη. Φράσεις όπως «κομουνιστική επιστήμη» δεν αντέχουν πλέον στην κριτική (άντεχαν ποτέ;), αφού η επιστήμη δεν εξαρτάται ούτε από τη γεωγραφία ούτε από την οικονομία, την πολιτική ή την ιδεολογία της κάθε περιοχής. Αλλιώς δεν είναι επιστήμη. Ο τρόπος δε, που ο Λυσένκο με τον Στάλιν χρησιμοποίησαν τη βία για να καταπνίξουν αντίθετες φωνές στο χώρο της ακαδημαϊκής κοινότητας δεν αφήνει πολλές αμφιβολίες για το πόσο ελεύθερη ήταν η κυκλοφορία ιδεών και για το επίπεδο της επιστήμης γενικότερα στη Σοβιετική Ένωση. Όπως και οι μέθοδοι εφαρμογής των υποθέσεων ενός ψευδοεπιστήμονα σε αμέτρητες εκτάσεις γης από απρόθυμους γεωργούς που δεν είχαν δικαίωμα ένστασης και ελευθερία επιλογής του πώς να κάνουν τη δουλειά τους φανερώνουν τον άτεγκτο χαρακτήρα του σταλινισμού. Όπως τον φανερώνει και το γεγονός πως, ακόμα κι αν η παταγώδης αποτυχία της αγροτικής πολιτικής των Στάλιν-Λυσένκο θεωρηθεί σαν μια ‘γραφειοκρατική’ αποτυχία (χωρίς να αναγνωρίσουμε, δηλαδή, τον προφανή ανορθολογισμό του λυσενκοϊσμού), οι υπεύθυνοι για την καταστροφή τόσων τόνων σοδιάς, όχι απλά δεν τιμωρήθηκαν, αλλά ούτε λόγος για αντικατάσταση με καταλληλότερους. Μας παρουσιάζεται εδώ επίσης ένα παράδειγμα αυθαίρετης επιβολής μιας ιστορικής ή κοινωνιολογικής θεωρίας (της μαρξιστικής πάλης των τάξεων) σε έναν χώρο όπου προφανώς δεν ανήκει˙ ο τρόπος που τα μπιζέλια αναμένονται να συνεργαστούν σαν μέλη μιας τάξης είναι απλά γελοίος (η φράση του Μαρξ «Δεν είμαι Μαρξιστής» έρχεται στο νου).

Κι αν φαίνεται παράξενο σε κάποιους το πόσο στραβά πήγαν τα πράγματα τότε, ενώ το αποτέλεσμα θα έπρεπε να είναι προφανές στους σοβιετικούς, μπορούν να δουν πώς ο ανορθολογισμός παρεισφρέει και στο σήμερα μέσα από την ιδεοληψία. Στο τεύχος 1 του 2003 της Κομμουνιστικής Επιθεώρησης (επίσημο όργανο της κεντρικής επιτροπής του ΚΚΕ), ο Λυσένκο παρουσιάζεται σαν «ένας από τους πιο σημαντικούς βιολόγους-αγρονόμους ερευνητές της εποχής του» και αναφέρεται ότι «οι απόψεις του ήταν πολύ πιο μπροστά σε σχέση με τα επικρατούντα επιστημονικά πρότυπα της εποχής του». Ο συγγραφέας μάλιστα προσπαθεί να αποδώσει σε αυτόν την ανακάλυψη της εαρινοποίησης, μια μέθοδο που χρησιμοποιούσαν στη Ρωσία και αλλού από το 19ο αιώνα. Στην πραγματικότητα, ο Λυσένκο απλά την επένδυσε με μαρξιστική ιδεολογία οδηγώντας την σε αδιέξοδο, μέχρι που μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο, ούτε ο ίδιος την ανέφερε πια.

Πηγές:

[1] David Joravsky – The Lysenko Affair

[2] Nils Roll- Hansen – The Lysenko Effekt – The Politics of Science

[3] Russiapedia – Nikolay Vavilov

[4] Louise Lyle (University of Sheffield) – French literary response to The Lysenko Affair

[5] Νίκος ΜπελογιάννηςΑγγελική ΚώττηΣταλινισμός: Η τέταρτη μονοθεϊστική θρησκεία

[6] Wikipedia Lysenkoism

[7] Alphahistory – Great Chinese famine

  1. Lee Lerner – The Disastrous Effects of Lysenkoism on Soviet Agriculture
  2. Medvedev –Rise And Fall of T.D. Lysenko

Bookrags Lysenko, Research article from World of Genetics

Δείτε και αυτό

Όταν ο Κάστρο ζήτησε πυρηνικό ολοκαύτωμα

“Χωρίς αμφιβολία ο Κουβανικός λαός θα είχε πολεμήσει γενναία αλλά, επίσης χωρίς αμφιβολία, ο Κουβανικός …

4 Σχόλια

  1. Hi, for all time i used to check weblog posts here in the early hours in the dawn, because i
    like to gain knowledge of more and more.

  2. Really great post, I surely adore this site, keep
    on it.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *