Αρχική / Kostas Sapardanis (σελίδα 2)

Kostas Sapardanis

Οι Μόντι Πάιθον, η Ζωή του Μπράιαν και η Ιερά Εξέταση

Monty Python (left to right): John Cleese, Terry Gilliam, Michael Palin, Terry Jones, Eric Idle, Graham Chapman (photo)
Monty Python (από αριστερά): John Cleese, Terry Gilliam, Michael Palin, Terry Jones, Eric Idle, Graham Chapman (photo)

Οι Μόντι Πάιθον δεν περίμεναν να αντιμετωπίσουν την Ιερή Εξέταση όταν γυρνούσαν τη «Ζωή του Μπράιαν» (Life of Brian, 1979), αλλά αυτή ακριβώς τους βρήκε όταν πρωτοκυκλοφόρησε η ταινία και τους επιτέθηκε κάθε τελευταίος παπάς από κάθε άκρη του δυτικού κόσμου που ήθελε να ακουστεί το όνομά του δηλώνοντας την προσβολή που ένιωσε.

Η ταινία απαγορεύτηκε στη Νορβηγία, την Ιρλανδία, σε πόλεις της Αγγλίας (από δημοτικά συμβούλια) και από το BBC και το ITV, για τον «φόβο προσβολής Χριστιανών της χώρας». Πολλές φορές η απαγόρευση ερχόταν από άτομα που δεν είχαν καν δει την ταινία, βασισμένοι σε περιγραφές της από θρησκευτικές ομάδες, όπως η «Πανεθνική Γιορτή του Φωτός». Χριστιανοί, Εβραίοι και Λουθηριανοί αντέδρασαν στην προβολή της, και όποιος πήγαινε να την παρακολουθήσει έπρεπε πρώτα να περάσει μέσα από εξαγριωμένα πλήθη φανατικών. Μερικές απαγορεύσεις άντεξαν μέχρι και τον 21ο αιώνα (όπως στην Ουαλία και τη Γερμανία).

Λίγο επηρεάστηκε η εμπορική επιτυχία της ταινίας από όλη αυτήν την φασαρία, αφού ήταν η πιο πετυχημένη βρετανική ταινία της χρονιάς, με λεωφορεία να μεταφέρουν θεατές από πόλεις όπου ήταν απαγορευμένη σε γειτονικές, όπου μπορούσαν ελεύθερα να την παρακολουθήσουν. Η γελοιότητα των αναταραχών δεν ξέφυγε της προσοχής των Πάιθον, που την χρησιμοποίησαν διαφημίζοντας τη «Ζωή του Μπράιαν» στη Σουηδία με αφίσα που έγραφε για την ταινία «Τόσο αστεία που απαγορεύτηκε στη Νορβηγία!»

Η ίδια η ταινία είναι βέβαια αθώα στην κατηγορία της βλασφημίας, καθώς ο πρωταγωνιστής Μπράιαν είναι ξεκάθαρα διαφορετικό πρόσωπο από τον Ιησού, κάτι που φαίνεται από την δεύτερη ήδη σκηνή της. Το σενάριο δεν στοχεύει στον Χριστιανισμό τον ίδιο, αλλά στην τάση των ανθρώπων να αποδίδουν νόημα ακόμα και εκεί που δεν υπάρχει, όπως δείχνει η σκηνή όπου ο Μπράιαν, θέλοντας να ξεφύγει από τους Ρωμαίους που τον κυνηγάνε, αρχίζει το κήρυγμα παριστάνοντας τον μεσσία (μεταξύ πολλών άλλων που κάνουν το ίδιο δίπλα του). Όταν οι Ρωμαίοι απομακρύνονται και δεν υπάρχει πλέον κίνδυνος, ο Μπράιαν σταματάει το κήρυγμα και ξεκινάει να φύγει, αφήνοντας στη μέση τον αυτοσχέδιο λόγο που έβγαζε σχετικά με τη θεϊκή ανταμοιβή των πραγματικών πιστών. Είναι μόνο τότε που εξάπτεται η περιέργεια του ακροατηρίου του, που με τη σειρά τους τον παίρνουν στο κυνήγι για να τους αποκαλύψει το «μυστικό», όσο κι αν αυτός επιμένει ότι ήταν επινόηση.

A comedy taken too seriously
Μια κωμωδία που την πήραν πολύ στα σοβαρά

Αφετηρία της ταινίας ήταν μια σκηνή που τελικά δεν γυρίστηκε, όπου ο σταυρός του Χριστού σπάει εξαιτίας της ανικανότητας των ξυλουργών που τον έφτιαξαν και ο Ιησούς οργισμένος τους δίνει οδηγίες πώς να τον κάνουν πιο ανθεκτικό. Μετά από συζήτηση όμως θεώρησαν ότι ήταν άδικο να σατιρίσουν τον ίδιο τον Ιησού, καθώς συμπέραναν ότι «δεν είναι ιδιαίτερα αστείος, αυτά που λέει δεν είναι άξια κοροϊδίας, είναι αξιοπρεπείς οι διδαχές του» (από το Η Αυτοβιογραφία των Πάιθον από τους Πάιθον).

Όταν ο αρχικός κινηματογραφικός παραγωγός διάβασε το σενάριο, απέσυρε την οικονομική στήριξή του και ο Έρικ Άιντλ (μέλος της ομάδας που έφτιαξε την ταινία) στράφηκε για βοήθεια στον Τζωρτζ Χάρισον, πρώην μέλος των Beatles, ο οποίος δέχτηκε να στήσει την εταιρία Handmade Films και να χρηματοδοτήσει την ομάδα με 3εκ. δολάρια «επειδή ήθελε να δει την ταινία» όπως είπε, «αγοράζοντας έτσι το ακριβότερο εισιτήριο κινηματογράφου», όπως το χαρακτήρισε ο Τέρι Τζόουνς (μέλος των Πάιθον).

Σε μια συνέντευξη-ντιμπέιτ μεταξύ δύο μελών της κωμικής ομάδας από τη μία μεριά και ενός Επισκόπου και ενός επαγγελματία Χριστιανού από την άλλη, ο Τζον Κλιζ υποστηρίζει ότι η ταινία δεν σατιρίζει τον Χριστό, αλλά τον κλειστό τρόπο σκέψης που ο ίδιος βίωσε ως εσώκλειστος σε σχολείο όπου πέρασε τα παιδικά του χρόνια. Ο Μάικλ Πάλιν προσπαθεί να εξηγήσει ότι η ταινία δεν είναι μια θρησκευτική σάτιρα, αλλά ότι δείχνει το πώς κάποιες πλευρές της σύγχρονης αγγλικής κοινωνίας και πολιτικής καπηλεύονται τις βιβλικές ιστορίες.

The movie was filmed in Tunisia, using the stage of Jeffirelli’s “Jesus of Nazareth” (photo)
Η ταινία γυρίστηκε στην Τυνησία, χρησιμοποιώντας πλατό της ταινίας «Η Ιησούς Από Τη Ναζαρέτ» του Φράνκο Τζεφιρέλι (photo)

Μέσα σε όλα αυτά τα τραγελαφικά, ξεχνάμε συχνά την πολιτική σάτιρα της ταινίας. Όταν ο πρωταγωνιστής Μπράιαν επισκέπτεται την τοπική αρένα μονομάχων, συναντά τα πάμπολλα «ιουδαϊκά μέτωπα» που αντιστέκονται (με μηδαμινή επιτυχία) στον ρωμαϊκό δάκτυλο. Μεταξύ αυτών, το ‘Λαϊκό Μέτωπο της Ιουδαίας’ στέκεται πρωταγωνιστικά ενάντια στο ‘Ιουδαϊκό Λαϊκό Μέτωπο’, την ‘Εκστρατεία Για Μια Ελεύθερη Γαλιλαία’ και το ‘Μέτωπο της Ιουδαίας Του Λαού’ (ένας μοναχικός «τροτσκιστής» γέρος). Μεταξύ τους εχθρότητες, σχίσματα και αντιπαλότητες που χάνονται στη μνήμη των ίδιων των αγωνιστών, οι οποίοι δεν θυμούνται και οι ίδιοι ποιο όνομα ανήκει στην δικιά τους οργάνωση ή για ποιο λόγο διασπάστηκαν εξ αρχής. Την ίδια στιγμή, κανένας από αυτούς δεν επιτυγχάνει κάποια αποτελεσματική δράση, χαμένοι όλοι στη γραφειοκρατία και σε ατελείωτα συμβούλια με σουρεαλιστικές ρητορείες.

Όλα αυτά θυμίζουν το τρίπτυχο ΚΚΕ, ΜΛ-ΚΚΕ και ΚΚΕ-ΜΛ, με τα δύο τελευταία (σύμφωνα με ανεπιβεβαίωτες πληροφορίες που χάνονται σε χιλιάδες σελίδες σκονισμένων βιβλίων) να διασπώνται επειδή δεν μπορούν να συμφωνήσουν για το αν μια μετα-επαναστατική Ελλάδα πρέπει να επικεντρωθεί στην αγροτική ή στη βιομηχανική ανάπτυξη!

How the protesters greeted would-be viewers of the film… (photo)
Κάπως έτσι περίμεναν και τους θεατές έξω από τις αίθουσες οι διαμαρτυρόμενοι…(photo)

Βλέποντας την ταινία σήμερα όλες αυτές οι αντιδράσεις φαίνονται ίσως γραφικές εκ πρώτης όψεως, σαν να είναι άσχετες με τη σύγχρονη πραγματικότητα. Η Χριστιανική εκκλησία έχει χάσει κατά πολύ τη δύναμη που είχε μόλις 40 χρόνια πριν, και τηλεοπτικές σειρές όπως το South Park μπορούν να αποδίδουν τον Ιησού με όσο γελοίο τρόπο θέλουν ουσιαστικά ανενόχλητοι, όπως και ο Τζίμης Πανούσης μπορεί να λέει φαινομενικά ό,τι θέλει. Όμως, όπως οι αρουραίοι στην Πανούκλα του Καμύ, που αν και αποσύρονται στους υπονόμους στο τέλος του βιβλίου θα προσωποποιούν πάντα την απειλή της Αρρώστιας με μια μελλοντική επανεμφάνισή τους, έτσι και η εκκλησία, ακόμα και μέχρι σήμερα, θυμάται που και που τις μακρινές, ένδοξες εποχές της, τότε που είχε δύναμη και έδειχνε το πραγματικό της πρόσωπο, και ξαναφοράει τα κόκκινα ράσα του ιεροεξεταστή για να φιμώσει ακόμα και έναν σχολιαστή του facebook ή ηθοποιούς θεάτρου. Βέβαια, κεντρικούς ήρωες στην εν λόγω ιστορία παίζει σήμερα το Ισλάμ, που αποσιωπά με την απειλή (ή και την πράξη) θανάτωσης όποιου προφέρει τις λάθος λέξεις ή ζωγραφίσει τη λάθος εικόνα. Μάλλον χρειάζεται ένα κινηματογραφικό σίκουελ που θα διαδραματίζεται στη Μεντίνα.

Δείτε:

Διαβάστε:

Τα «1000 Χτυπήματα» του Raif Badawi: ένα βιβλίο για την ελευθερία

«Η ελευθερία του λόγου είναι ο αέρας που αναπνέει κάθε στοχαστής· είναι το καύσιμο που αναφλέγει τις σκέψεις ενός διανοούμενου»
Raif Badawi

Ο τίτλος του βιβλίου 1000 Χτυπήματα και ο υπότιτλός του Επειδή Λέω Αυτά Που Σκέφτομαι, είναι όλα όσα χρειάζεται να ξέρει κανείς για την υπόθεση του Raif Badawi, και για το πόσο επείγον είναι να γίνει κάτι γι’ αυτήν.

Συλλήφθηκε για προσβολή του Ισλάμ στον ιστότοπό του Ελεύθεροι Σαουδάραβες Φιλελεύθεροι (Free Saudi Liberals) και δικάστηκε για διάφορες κατηγορίες όπως αποστασία, προσβολή των Ισλαμικών αξιών και διάδοση φιλελεύθερης σκέψης, καταδικάστηκε σε δέκα χρόνια φυλακή, χίλια χτυπήματα με μαστίγιο και πρόστιμο πάνω από 250.000 δολάρια. Προς το παρόν έχει δεχτεί τα πρώτα πενήντα χτυπήματα. Η υποβολή των υπόλοιπων έχει αναβληθεί λόγω της κακής του υγείας –είναι διαβητικός και έχει υπερένταση.

Βίντεο του μαστιγώματός του μπορείτε να δείτε εδώ. Στο μη γνώστη θεατή δείχνει αρκετά ήπιο –τίποτα που να μοιάζει με το μαστίγωμα κάποιου δεμένου κρατούμενου που έχουμε συνηθίσει σε ταινίες. Στην πραγματικότητα, αυτού του είδος το μαστίγωμα, ειδικά κατ’ επανάληψη, κάνει πολύ μεγάλη ζημιά –και μάλιστα μόνιμη. Για την ακρίβεια, πρόκειται για βασανιστήριο. Η Διεθνής Αμνηστία δείχνει και εξηγεί τι συμβαίνει στο σώμα με την επιβολή τέτοιας τιμωρίας.

Μοιάζει –και θα έπρεπε να είναι- περιττό να καταδικάσει κανείς αυτή τη βάρβαρη πρακτική. Ποιος δεν θα το έκανε, εκτός από αυτούς που προτιμούν να δέχονται ηθική καθοδήγηση από τα θεία και νοιάζονται περισσότερο να υποστηρίξουν μία αρχαϊκή παράδοση από την ευημερία ενός συνανθρώπου τους; Πολλοί, δυστυχώς. Αν ο Raif είχε δραπετεύσει εγκαίρως από την θεοκρατική χώρα του για να βρει καταφύγιο στη Δύση, όπως τόσοι άλλοι από όλο τον πλανήτη, θα κατονομαστεί «ισλαμοφόβος» και μισαλλόδοξος, αν όχι φασίστας ή και νεοναζί –για τίποτα άλλο από αυτό που τον οδήγησε στη φυλακή στη δικιά του χώρα.

Το βιβλίο του Raif, μια συλλογή κάποιων, μη διαθέσιμων πια, άρθρων του, προσφέρει μια ματιά σε ένα υπέροχο μυαλό. Δεν μασάει τα λόγια του όταν κάνει κριτική στην οπισθοδρομικότητα της χώρας του. «Κοιτάξτε όλες τις χώρες που είναι βασισμένες σε μια θρησκευτική ιδεολογία», γράφει, «κοιτάξτε τους ανθρώπους τους και τις γενιές που βγάζουν: τι έχουν να προσφέρουν στον ανθρώπινο πολιτισμό;» Εκείνοι που μαζεύτηκαν στην πλατεία για να παρακολουθήσουν το μαστίγωμα φωνάζοντας «ο θεός είναι μεγάλος» θριαμβευτικά αποδεικνύουν περίτρανα τα λόγια του θύματος, αν χρειάζεται απόδειξη.

«Κάθε κράτος που βασίζεται σε θρησκεία έχει ως αποστολή του να περιορίσει τα μυαλά των ανθρώπων του, να αντιπαλέψει την πρόοδο της ιστορίας και της λογικής, και να αποβλακώσει τους πολίτες του», γράφει. Αυτός ο ίδιος είναι η απόδειξη αυτών που λέει εδώ· διαβάζοντας τα 1000 Χτυπήματα μόνο να θρηνήσει μπορεί κανείς την ανθρώπινη αξία που συνθλίβεται από τη θεοκρατία και το θρησκευτικό μένος.

Η λύση είναι προφανής για τον Raif. Μόνο η κοσμικότητα και ο φιλελευθερισμός μπορούν να βγάλουν τις Αραβικές χώρες από το αδιέξοδό τους· βγάζοντάς τες «από τον τρίτο κόσμο και εισάγοντάς τες στον αναπτυγμένο». Όχι η δίωξη της θρησκείας, αλλά η θεμελίωση του κράτους όχι σύμφωνα με τις ανάγκες μίας μόνο ιδεολογίας ή κοινωνικής ομάδας ενώ εξαιρούνται οι υπόλοιποι, αλλά με το να είναι ανοικτό προς κάθε άτομο. Για αυτόν, «φιλελευθερισμός σημαίνει απλά να κοιτάει ο καθένας τη δουλειά του». Τολμάει να επαναδιατυπώσει (πετυχημένα) το διάσημο ρητό που καθορίζει τον φιλελευθερισμό: «η ελευθερία σου τελειώνει στα περίχωρα της ελευθερίας των άλλων».

«H κοινωνία χρειάζεται να ανοίξει το συλλογικό της νου σε όλες τις ιδέες και ιδεολογίες. Πρέπει να δώσει στο λαό της την ευκαιρία να ακούσουν τη γνώμη των άλλων, και μετά να τις εξετάσει κριτικά αντί πρόωρα να τις απορρίπτει. Τέτοιος δημιουργικός διάλογος βασισμένος σε θετική κριτική σκέψη μπορεί να ενισχύσει και να αναπτύξει ιδέες.»

Τα άρθρα αυτού του μικρού βιβλίου (που δεν έχει μεταφραστεί στα Ελληνικά) φέρνουν ντροπή σε όλους εκείνους στη Δύση που έχουν προ πολλού ξεχάσει τι σημαίνει να είσαι ανελεύθερος και έχουν χάσει τη θέληση να αντισταθούν στους εχθρούς της ελευθερίας. Και τι ντροπή που άνθρωποι όπως η Ayan Hirshi Ali και άλλοι πραγματικοί φιλελεύθεροι και πραγματικά φεμινιστές που τολμούν να μιλούν άφοβα εναντίον της μίας θρησκείας που την ιστορική αυτή στιγμή είναι ο πρωτεύων παράγοντας καταπάτησης τέτοιων αξιών γίνονται αποδέκτες εξυβρίσεων και απειλών από τέτοια δειλά άτομα.

Αν ο όρος «κλασικός φιλελεύθερος» αξίζει σε κάποιον, τότε σίγουρα αξίζει στον Raif Badawi. Αν θέλετε να τον βοηθήσετε, επισκεφτείτε αυτόν τον ιστότοπο για να μάθετε πώς, και αγοράστε το βιβλίο του (το οποίο περιλαμβάνει πρόλογο του αστροφυσικού Lawrence Krauss). Δεν θα το μετανιώσετε.

Η εφεύρεση της ουτοπίας και η αυτοαναίρεσή της

«…ο Μορ πρέπει να ιδωθεί σαν ο τελευταίος των παλιών, παρά σαν ο πρώτος των νέων»
William Morris

Η παρουσίαση μιας ρεαλιστικής απεικόνισης ενός ιδεατού κόσμου από τον Τόμας Μορ, δημιούργησε ένα καινούργιο λογοτεχνικό είδος, την «ουτοπία». Αντλώντας ιδανικά από την Πολιτεία του Πλάτωνα αλλά και από τον Χριστιανισμό, φαντάστηκε, το 1516, ένα ιδανικό πολίτευμα, σε μια μακρινή, ανεξερεύνητη χώρα, την Ουτοπία, μια χώρα/νησί που δεν υπάρχει (ου-τόπος). Περιγράφει αυτήν την πολιτεία μέσα από τα λόγια κάποιου (ανύπαρκτου) Υθλόδαιου (κάτοικος της Ουτοπίας και ταξιδευτής), τις μαρτυρίες του οποίου παραθέτει σε μορφή διαλόγου μεταξύ αυτού και του Μόρους, που είναι μάλλον το alter ego του συγγραφέα. Οι θέσεις του Υθλόδαιου είναι έτσι διατυπωμένες ώστε να έρχονται σε άμεση αντιπαράθεση με τη σύγχρονη αγγλική κοινωνία του 16ου αιώνα.

Thomas More (1478-1535), portrait by Hans Holbein the Younger, 1527 (photo)
Thomas More (1478-1535), πορτρέτο από τον Hans Holbein, τον Νεότερο, 1527 (photo)

Στο κείμενο περιγράφεται μια σειρά από δραστηριότητες και αντιλήψεις μιας δημοκρατικής κοινωνίας, με πρώτη-πρώτη την αντιμετώπιση του εγκλήματος και κατά συνέπεια το πρόβλημα της απόδοσης δικαιοσύνης. Ο Υθλόδαιος λέει πως η καταδίκη σε θάνατο για κλέφτες είναι ενάντια στη δικαιοσύνη, γιατί είναι πολύ σκληρή σαν τιμωρία σε σχέση με το αδίκημα, και δεν λειτουργεί αποτρεπτικά για μελλοντικά αδικήματα. Αντιθέτως, αποτελεί κίνητρο για χειρότερα εγκλήματα, αφού κάποιος που έχει κλέψει, έχει συμφέρον να προχωρήσει στη δολοφονία του θύματός του, ώστε να μην υπάρξουν μάρτυρες της κλοπής. Η τιμωρία θα είναι η ίδια έτσι κι αλλιώς. Η καταδίκη σε θάνατο φαίνεται να εξυπηρετεί μόνο το αίσθημα εκδίκησης των αδικημένων, χωρίς να προβλέπεται το συνολικό καλό. Είναι σαν τους δασκάλους που χτυπάνε τους μαθητές τους με περισσότερο ζήλο από ό,τι τους διδάσκουν.

Περαιτέρω, εφόσον η κλοπή δεν συνοδεύεται από βία, οι κλέφτες δεν πρέπει καν να φυλακίζονται, αλλά να εξαναγκάζονται σε εργασία δημόσιων έργων και κατά τα άλλα να ζουν ελεύθεροι. Και αφού το έργο τους θα ωφελεί την κοινωνία θα φροντίζεται να τρέφονται σε ικανοποιητικό βαθμό. Αυτό δεν πρέπει να μας κάνει τόσο μεγάλη έκπληξη, αφού η εργασία ούτως ή άλλως είναι μια μορφή δουλείας έτσι όπως θεσμοθετείται στις υπόλοιπες χώρες, και η εργασία στην οποία θα εξαναγκάζονταν οι κλέφτες θα ήταν σκληρή. Η μόνη ουσιαστική τιμωρία σε τέτοιου είδους αδικήματα στην Ουτοπία φαίνεται να είναι το αίσθημα ντροπής που τους επιβάλλεται από τους υπόλοιπους, καθώς δεν συγχωρείται το να έχει μεγαλώσει κάποιος σε μια ιδανική χώρα με όλες τις ανέσεις και τις ευκαιρίες που θα μπορούσε να ζητήσει και να καταλήγει σε τέτοιες ανήθικες πράξεις.

Οι δικηγόροι είναι περιττοί στην Ουτοπία (ο Μορ ο ίδιος ήταν δικηγόρος), αφού οι νόμοι είναι ελάχιστοι και γραμμένοι απλά για να τους καταλαβαίνουν όλοι και να μπορούν να εκπροσωπήσουν τον εαυτό τους σε μια δίκη, όπου καλούνται να εξηγήσουν την υπόθεσή τους στον δικαστή, όπως θα την εξηγούσαν στον δικηγόρο τους. Γιατί να υπάρχει ένας ενδιάμεσος που συχνά σκοπό έχει να θολώνει την υπόθεση και να χρησιμοποιεί παραθυράκια του νόμου προς το συμφέρον του εκάστοτε πελάτη; Οι πιο πολλοί νόμοι εξάλλου είναι γραμμένοι από πλούσιους, για να προστατευθεί η δικιά τους περιουσία και όχι τα συμφέροντα του κοινού (μπορούμε να προσθέσουμε εδώ ότι οι νόμοι γράφονται και από δικηγόρους που επίτηδες τους κάνουν πολύπλοκους και δυσνόητους για να είναι η εργασία τους ακόμα πιο αναγκαία). Οι σύγχρονες κοινωνίες, λέει ο Υθλόδαιος, είναι συνομωσίες των πλουσίων ενάντια στους φτωχούς.

Στην Ουτοπία η εργασία διαρκεί 6 ώρες την ημέρα, 3 το πρωί και 3 το απόγευμα. Οι υπόλοιπες ώρες χρησιμεύουν για την αύξηση των γνώσεων και παρακολούθηση δημόσιων διαλέξεων. Αυτές οι ώρες είναι αρκετές για να παράγονται σε αφθονία όσα αγαθά χρειάζεται κάποιος για μια καλή ζωή, δεδομένου ότι στην Ουτοπία εργάζεται όποιος μπορεί να εργαστεί, και δεν υπάρχουν τεμπέληδες. Αυτό θα το καταλάβουμε αν παρατηρήσουμε πόσοι άνεργοι υπάρχουν συνήθως σε μια κοινωνία. Οι γυναίκες δε δούλευαν την εποχή του Μορ (άρα το 50% του πληθυσμού δε δούλευε), και αν υπολογίσουμε τους πλούσιους, που δεν εργάζονται, και τους υπηρέτες τους, αλλά και τους παπάδες και αυτούς που παριστάνοντας τους ανήμπορους ζητιανεύουν (σε αντίθεση με τους πραγματικά ανήμπορους) θα διαπιστώσουμε ότι στην πραγματικότητα μόνο ένα μικρό μέρος του πληθυσμού εργάζεται σκληρά και οι υπόλοιποι καρπώνονται τα αγαθά των κόπων τους.

Depiction of Utopia island, in the original edition of 1516 (photo)
Απεικόνιση του νησιού Ουτοπία, στην αρχική έκδοση του 1516 (photo)

Τα πολύχρωμα ρούχα και τα αστραφτερά κοσμήματα δεν χαίρουν εκτίμησης από τους Ουτοπιανούς. Γιατί να εντυπωσιαστούν από τη λάμψη μιας πέτρας, όταν είναι σε θέση να κοιτάξουν τα αστέρια του ουρανού; Γιατί να παρασυρθούν στην ανόητη σκέψη ότι είναι καλύτεροι από κάποιον που φοράει ρούχα κατώτερης ποιότητας; Μόνο τα παιδιά φορούν κοσμήματα, αλλά μόλις μεγαλώσουν τα παρατάνε με τον ίδιο τρόπο που παρατάνε τα παιχνίδια τους, σαν κάτι άχρηστο, σαν μια ανώριμη ενασχόληση.

«Σταματήστε», συνεχίζει ο Υθλόδαιος, «τους πλούσιους από το να μπλοκάρουν τις αγορές και να ιδρύουν μονοπώλια. Περιορίστε την ανεργία, αναζωογονήστε τη γεωργία για να υπάρχουν δουλειές.» Μέχρι να γίνουν αυτά δεν έχουμε το δικαίωμα να μιλάμε για απονομή δικαιοσύνης και να τιμωρούμε τους κλέφτες, αφού οι συνθήκες τους εξαναγκάζουν να κλέψουν. Δεν μπορούμε να τιμωρούμε κάποιον που από μικρό παιδί ήταν προορισμένος να εγκληματήσει εξαιτίας της δικιάς μας ανικανότητας να οργανώσουμε μια δίκαιη κοινωνία. Δημιουργούμε τους κλέφτες και μετά τους τιμωρούμε επειδή κλέβουν!

Αντί ένας βασιλιάς να προσπαθεί να επεκτείνει την κυριαρχία του σε μεγαλύτερες περιοχές, καλύτερα να προσπαθεί να φροντίσει τους υπηκόους που ήδη ανήκουν στην επικράτειά του. Μεγαλύτερες περιοχές σημαίνει περισσότερους υπηκόους και μεγαλύτερη δυσκολία στην αντιμετώπιση των προβλημάτων που ήδη υπάρχουν και θα αυξηθούν λόγω της εδαφικής επέκτασης. Δεν υπάρχει μεγαλειότητα στο να κυβερνάς πολλούς ζητιάνους – η αληθινή μεγαλειότητα συνίσταται στο να κυβερνάς πλούσιους. «Να προτιμάς να κυβερνάς τους πλούσιους, παρά να είσαι πλούσιος». Η Ουτοπία δεν έχει επεκτατικές βλέψεις, η γη δεν θεωρείται σαν περιουσία, αλλά σαν πόρος, σαν το έδαφος που υπάρχει διαθέσιμο για καλλιέργεια.

Ο Υθλόδαιος υποστηρίζει ότι δεν θα υπάρξει πραγματική δικαιοσύνη και ευημερία όσο ισχύει η ατομική ιδιοκτησία και κάθε τι το κρίνουμε με μέτρο το χρήμα. Στην Ουτοπία δεν κυκλοφορεί χρήμα, αφού αυτό είναι το αίτιο διαφθοράς, κλοπής, δωροδοκίας και φτώχειας. Όσο υπάρχει ιδιοκτησία και χρήμα, η συντριπτική πλειοψηφία θα ζει κάτω από το βάρος της φτώχειας, της τυραννίας και της μιζέριας. Μπορούν να υπάρξουν ελαφρύνσεις, όπως επιβολή ανώτατου ορίου στον πλούτο των πολιτών, αλλά δεν υπάρχει ελπίδα θεραπείας του προβλήματος της φτώχειας και της καταπίεσης για όσο χρονικό διάστημα θα εξακολουθεί να υφίσταται ατομική ιδιοκτησία.

Τα αγαθά είναι υπεραρκετά και διανέμονται δωρεάν σε όσους υπακούν στους νόμους και τους ηθικούς κανόνες της χώρας. Κάθε πολίτης έχει δικαίωμα να ζητήσει από την πολιτεία οποιοδήποτε αγαθό θεωρεί ο ίδιος ότι χρειάζεται, και η πολιτεία θα του το δώσει χωρίς αντάλλαγμα, χρηματικό ή σε είδος. Δεν υπάρχει ανάγκη πληρωμής αφού όλα τα αγαθά είναι σε αφθονία, και δεν υπάρχει κίνδυνος ο καθένας να επιχειρήσει συγκέντρωση αγαθών ή πλούτου αφού ξέρει πως ό,τι και να χρειαστεί, αρκεί να το ζητήσει και θα το έχει. Ακόμα και για φαγητό, όλοι πηγαίνουν και τρώνε σε κοινοτικά μαγειρεία και κανένας δεν χρειάζεται να μαγειρεύει σπίτι του αφού και άχρηστο έξοδο είναι και χρονοβόρο. Η εκπαίδευση είναι διαθέσιμη δωρεάν σε όλους, και τα νοσοκομεία είναι τεράστια «σαν πόλεις».

Ο Τόμας Μορ μας δείχνει στο κείμενό του μια κοινωνία ιδανική, ή μάλλον εξιδανικευμένη. Δύσκολα μπορούμε να φανταστούμε την Ουτοπία σαν μια ρεαλιστική περιγραφή χώρας, ακόμα κι αν λάβουμε υπόψη μας τον Υθλόδαιο στην αφήγησή του για τον ιδρυτή της, «Ούτοπο», τον βασιλιά που ίδρυσε τη χώρα με απέραντη σοφία, για τον οποίο φυσικά δεν δίνονται περαιτέρω πληροφορίες. Μερικές πτυχές της υποδομής της χώρας φαντάζουν λες και εμφανίστηκαν ουρανοκατέβατες, και το κείμενο, μετά βίας 150 σελίδες, δεν προσφέρει απαντήσεις. Δωρεάν εκπαίδευση, δωρεάν φαγητό, τέσσερα τεράστια νοσοκομεία σε κάθε πόλη, απουσία γραφειοκρατίας, σοφοί πολίτες, ελάχιστη εγκληματικότητα, μηδενική φτώχεια και άφθονα αγαθά για όλους; Πώς πρέπει να υποθέσουμε ότι κατακτήθηκαν όλα αυτά τα προνόμια;

Cover of “Utopia”, along with More’s friend Erasmus’ “Epigrammata” – 1518 (photo)
Εξώφυλλο έκδοσης της «Ουτοπίας» μαζί με τα «Επιγράμματα» του Έρασμου, φίλου του Μορ – 1518 (photo)

Σκόρπια στο κείμενο ο Υθλόδαιος αναφέρει την ύπαρξη δούλων («αυτοί κάνουν όλες τις δύσκολες και βρώμικες δουλειές»), αλλά ακόμα κι αυτοί δεν είναι όπως τους ξέρουμε στις δυτικές κοινωνίες. Οι δούλοι τους δεν είναι ούτε αιχμάλωτοι πολέμου ούτε δούλοι εκ γενετής ούτε αγορασμένοι από δουλεμπόρους άλλων χωρών. Είναι κατάδικοι Ουτοπιανοί (ή άλλων χωρών που τους αγοράζουν φθηνά), οι οποίοι εργάζονται σε σκληρές εργασίες. Είναι επίσης ξένοι εργάτες που εθελοντικά μετακομίζουν στην Ουτοπία για να γίνουν δούλοι. Αυτοί είναι ελεύθεροι να φύγουν όποτε το θελήσουνε, αλλά σχεδόν ποτέ δεν το κάνουν, αφού η δουλεία στην Ουτοπία είναι καλύτερη από τις σκληρές συνθήκες ανέχειας που βρέθηκαν στις χώρες προορισμού τους και τους ανάγκασαν να φύγουν. Το κείμενο μοιάζει μάλλον ηθικολογικό, καθώς ο συγγραφέας ψάχνει να βρει χριστιανικές αξίες ακόμα και σε μια κοινωνία που δεν κυριαρχεί ο Χριστιανισμός, και ο Μόρους του κειμένου επαινεί την Ουτοπία στον βαθμό που του θυμίζει τα χριστιανικά ήθη της Αγγλίας. Δεν αργεί όμως να δείξει τον κρυμμένο απολυταρχισμό και την αυταρέσκεια που κρύβει το όραμά του. Ας δούμε πώς το αίσθημα δικαίου και ηθικής ανωτερότητας διαστρεβλώνει τον φιλειρηνισμό και την φιλήσυχη φύση της Ουτοπίας:

Οι Ουτοπιανοί θεωρούν τις συνθήκες φιλίας μεταξύ των χωρών άχρηστες, αφού το γεγονός και μόνο ότι οι χώρες απαρτίζονται από ανθρώπους αρκεί για να θεωρεί η μία την άλλη σύμμαχο. Η ύπαρξη οποιασδήποτε συνθήκης κάνει τους πολίτες να βλέπουν τον αλλοδαπό σαν εξ ορισμού εχθρό, που μόνο η συνθήκη τον κάνει φίλο, και οποιαδήποτε ανέντιμη πράξη δεν καλύπτεται ρητά από τη συνθήκη μπορεί να τελεστεί χωρίς ενοχές. Αν όμως βρουν έναν λαό που θεωρούν ανήθικο, όπου οι πολίτες εύκολα κάνουν «ακολασίες του πιο βρωμερού είδους», οι Ουτοπιανοί τους εκμεταλλεύονται για το συμφέρον τους χωρίς δεύτερη σκέψη. Τους υπόσχονται μεγάλα ανταλλάγματα και τους απασχολούν σαν μισθοφόρους ή «τους στέλνουν σε απεγνωσμένες επιχειρήσεις από τις οποίες λίγοι επιστρέφουν ζωντανοί για να ζητήσουν τις απολαβές». Όποιοι επιστρέψουν βέβαια ανταμείβονται σύμφωνα με τις υποσχέσεις τους, ώστε να συνεχίσουν να ανταποκρίνονται στα καλέσματα των Ουτοπιανών. Οι Ουτοπιανοί λένε πως «αν μπορούσαν να εξαλείψουν τελείως τα βρωμερά καθάρματα από το πρόσωπο της γης, θα προσέφερναν μια καλή υπηρεσία στο ανθρώπινο γένος».

A sample of Utopia’s alphabet, as imagined by More’s friend, Peter Giles, in the 1518 edition (photo)
Δείγμα του αλφάβητου της Ουτοπίας, όπως την φαντάστηκε ο φίλος του Μορ, Peter Giles, στην έκδοση του 1518 (photo)

Είδαμε παραπάνω ότι η Ουτοπία δεν έχει επεκτατικές διαθέσεις γιατί θεωρεί το έδαφος όχι σαν περιουσία, αλλά σαν πόρο αγαθών. Από την άλλη όμως ο πόλεμος θεωρείται απολύτως δικαιολογημένος στην περίπτωση που μια χώρα αρνείται το φυσικό δικαίωμα στην Ουτοπία να εκμεταλλευτεί έδαφος που η ίδια δεν χρησιμοποιεί, αλλά το θεωρεί μέρος της περιουσίας της, και το κρατάει χωρίς όφελος. Έτσι, σε μία παράγραφο, ο Μορ (ή τουλάχιστον ο Υθλόδαιος) καταφέρνει να δικαιολογήσει και να συγχωρήσει τον θάνατο και την καταστροφή, αλλά και την επεκτατική πολιτική μιας χώρας που μάλλον είναι πολύ σίγουρη για τον εαυτό της και την πολιτιστική της ανωτερότητα.

Είδαμε επίσης ότι οι κλέφτες αντιμετωπίζονται με λογικές, δίκαιες τιμωρίες, χωρίς την προσφυγή στην βαρβαρότητα της Αγγλίας. Όμως η καταδίκη για οποιοδήποτε βαρύ αδίκημα είναι η δουλεία, και αν οι κατάδικοι δεν συμμορφώνονται σε αυτήν την τιμωρία, τους σφάζουν «σαν άγρια θηρία».

Όσο για τη θρησκεία; Στο νησί πιστεύουν σε διάφορες θρησκείες, όλες ισότιμες και με ελευθερία έκφρασης. Οι περισσότεροι κάτοικοι βέβαια, μετά από επαφές με τη δύση, αρχίζουν και ενστερνίζονται τον Χριστιανισμό, αφού αυτή είναι «η πιο λογική θρησκεία» και ο μονοθεϊσμός η πιο λογική θέαση του κόσμου. Ο Ούτοπος απαγόρευσε τον προσηλυτισμό πέρα από τη συζήτηση με λογικά επιχειρήματα και σε ήπιους τόνους, και έδωσε την ελευθερία στον καθένα να πιστεύει ό,τι θέλει. Εκτός του ότι απαγόρευσε στους πολίτες να θεωρούν ότι η ψυχή πεθαίνει με το σώμα ή ότι δεν υπάρχει μεταθανάτια ζωή, όπου είτε τιμωρούμαστε για τις αμαρτίες μας είτε ανταμειβόμαστε για τις αγαθοεργίες μας. Ο άθεος λοιπόν δεν φαίνεται να έχει θέση στην Ουτοπία, αφού δεν μπορούν να τον αναγνωρίσουν καν σαν Ουτοπιανό πολίτη, ούτε «τον θεωρούν άξιο να λέγεται ανθρώπινο ων». Οι Ουτοπιανοί, φυσικά, μπορούν να είναι όσο σοφοί όσο μπορεί να φανταστεί ο συγγραφέας του βιβλίου, και δείχνουν αυτούς τους περιορισμούς τους με το γεγονός πως πιστεύουν ότι αν κάποιος δεν περιμένει θεϊκή τιμωρία για τα αδικήματά του δεν θα έχει κανένα πρόβλημα με το να παραβεί τους νόμους της κοινότητας για χάρη κάποιου προσωπικού συμφέροντος, αν θεωρεί πως δεν θα τιμωρηθεί από τις αρχές. Πρέπει να θυμόμαστε πως ο More ήταν ένας ευλαβής Χριστιανός που έφτασε στο σημείο να αποδώσει σωματική τιμωρία σε ένα παιδί, που μαστιγώθηκε μπροστά στην οικογένειά του για αιρετική συμπεριφορά, και σε έναν «μικρόνου», ο οποίος μαστιγώθηκε επειδή διέκοψε τις προσευχές πιστών (όπως γράφει στο Apology, 1533) –οπότε δεν θα έπρεπε να προκαλεί έκπληξη μια τόσο αστόχαστη αποκήρυξη των άπιστων. Παρότρυνε όντως τον διάλογο με άθεους, εισάγοντάς τον στην Ουτοπιανή κοινωνία του, μόνο όμως στο βαθμό που περίμενε πως οι άθεοι θα άλλαζαν γνώμη αναγνωρίζοντας «τη δύναμη των ανώτερων επιχειρημάτων», και αρκεί να αποφεύγουν οι άθεοι να μιλάνε σε παιδιά για ζητήματα πίστης.

Τέλος, η ίδια η εξιδανίκευση της εργασίας και της αίσθησης κοινωνικής ευθύνης, αλλά και η απόλυτη καταδίκη κάθε έκφρασης τεμπελιάς, καταλήγει στην καταπάτηση βασικών ανθρώπινων ελευθεριών, όπως αυτή της ελεύθερης μετακίνησης. Στην Ουτοπία, αν βρεθείς έξω από την περιοχή σου χωρίς διαβατήριο τιμωρείσαι σαν λιποτάκτης, και αν επαναλάβεις το ίδιο παράπτωμα η τιμωρία είναι η δουλεία. Αν θέλεις όμως να περιπλανηθείς στην κοντινή ύπαιθρο είσαι ελεύθερος να το κάνεις, αρκεί να έχεις ζητήσει την άδεια του πατέρα σου και της γυναίκας σου. Μπορείς επίσης ελεύθερα να επισκεφτείς μια άλλη πόλη, με την σχετική άδεια, αλλά και εκεί δεν σου επιτρέπεται να τεμπελιάζεις, αφού οφείλεις να εργάζεσαι στο επάγγελμά σου κατά την παραμονή σου εκεί, όπου οι συνάδελφοι θα σε υποδεχτούν εγκάρδια.

Το φαινομενικά ονειρικό τοπίο που ζωγραφίζει ο Μορ καταρρέει πολύ γρήγορα, πολλές φορές στην ίδια σελίδα. Η κοινωνική ευθύνη οδηγεί στη δουλεία, η απαγόρευση κάθε είδους σπατάλης στον επεκτατισμό και η απέχθεια για την τεμπελιά σε έναν βαθμό ελέγχου της προσωπικής ζωής που φαντάζει τουλάχιστον επικίνδυνος. Ο πολίτης είναι μόνο ένα μέλος του κράτος, ολοκληρωτικά υπόλογος σε αυτό -υπάρχει περιορισμένος μόνο χώρος για ατομικότητα, και ο πολίτης θεωρείται μονάχα ως μέρος του όλου.

Ακόμα και στα καλύτερά του όμως, τι προσφέρει ο Μορ πέρα από μια φαντασίωση; Ο καθένας μπορεί εύκολα να φανταστεί έναν κόσμο χωρίς ανηθικότητα, αλλά κανείς δεν μπορεί να περιγράψει πώς θα μετατραπεί μια υπάρχουσα κοινωνία σε έναν τέτοιο κόσμο. Αυτό είναι και το παράδοξο της ουτοπίας, και η μόνη ένδειξη απάντησης στην «Ουτοπία» του Τόμας Μορ είναι ο σοφός ιδρυτής της, ο Ούτοπος. Ένας από μηχανής θεός στον οποίο αρκεί να αφεθούμε για να μας φροντίσει νομοθετώντας σοφά, για τον οποίο θα παραιτηθούμε από τις ελευθερίες μας, με αντάλλαγμα να μας λύσει τα προβλήματα που δηλώνουμε αδυναμία να αντιμετωπίσουμε μόνοι μας. Η φαντασίωση του σοφού ηγέτη ή του καλού δικτάτορα είναι μέχρι και σήμερα επίμονη.

Η ίδια η ιδέα της ουτοπίας –κάθε ουτοπίας- είναι μάλλον προβληματική. Υποδηλώνει μια αίσθηση αδιεξόδου, ανημποριάς και παραίτησης – μια τάση φυγής σε φαντασιακά τοπία. Τρία χρόνια πριν ο Μορ εκδώσει το βιβλίο του, το 1513, ο Μακιαβέλι είχε εκδώσει τον Ηγεμόνα, όπου αντιμετώπιζε κατά μέτωπο την απαισιοδοξία που φαίνεται να μοιράζονται οι δύο συγγραφείς για τα πολιτικά πράγματα. Ο Μακιαβέλι όμως δεν έχει τάσεις φυγής, αλλά ερμηνεύει στο εδώ και τώρα τους νόμους της πολιτικής φύσης, δίνοντας κυνικές συμβουλές (ή ειρωνικές, ανάλογα με τον αναγνώστη) σε έναν ηγεμόνα για το πώς να ελιχθεί στον πραγματικό κόσμο και να παίξει με τις δυνάμεις εξουσίας. Ο Μακιαβέλι μας προσφέρει μια ερμηνεία της πολιτείας, ο Μορ ένα άπιαστο όνειρο.

utopia 5
Εξώφυλλο αγγλικής έκδοσης

 

Ίσως όμως να κάνουμε λάθος να κρίνουμε τόσο αυστηρά τον Τόμας Μορ. Οι προθέσεις του εξάλλου είναι αμφίβολες. Η αφήγηση των επιτευγμάτων της Ουτοπίας γίνεται μόνο από τον Υθλόδαιο, ένα όνομα που σημαίνει Μωρολόγος (ύθλος=ανοησία, δαίω=κατανέμω). Πολλοί αναγνώστες του κειμένου δεν αποτυγχάνουν να διακρίνουν μια ελαφρότητα διάχυτη στις υπεραισιόδοξες αφηγήσεις του πρωταγωνιστή, και είναι αυτή η ελαφρότητα που απέτρεψε μαρξιστές σχολιαστές να ασχοληθούν με αυτό το γοητευτικό βιβλίο. Στην πραγματικότητα, δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι αν η Ουτοπία του Υθλόδαιου μας επιδεικνύεται σαν ένας ρεαλιστικός στόχος που πρέπει να έχει κάποιος λαός ή αν απλά αποτελεί μια επίδειξη της ανουσιότητας της ουτοπικής σκέψης.

Η Ίδρυση του Ισραήλ

«Το μόνο χειρότερο από το να έχεις για εχθρούς τους Βρετανούς, είναι να τους έχεις για φίλους»
Αγνώστου

Το 70 μ.Χ. το Ισραήλ έπαψε να υφίσταται ως η χώρα των Εβραίων. Ήταν η χρονιά που οι Ρωμαίοι κατέλαβαν την Ιερουσαλήμ. Λίγο αργότερα, ο Αδριανός (78-138μ.Χ.) άλλαξε το όνομα της χώρας σε Παλαιστίνη όταν κατέπνιξε την εξέγερση των Εβραίων της περιοχής κατά της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, με στόχο να σβήσει τη μνήμη της Ιουδαίας. Έτσι, ξεκίνησε η Διασπορά του εβραϊκού λαού, κυρίως προς τον βορρά και την ανατολή, για να καταλήξουν τελικά σε χώρες της Δύσης.

Το 634 τη χώρα κατέλαβαν Άραβες και παρέμεινε υπό την κυριαρχία των Χαλίφηδων για 4 αιώνες, μέχρι την κατάκτησή της από Σταυροφόρους, και στη συνέχεια από Οθωμανούς Τούρκους, τον 16ο αιώνα, στην κατοχή των οποίων παρέμεινε μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα. Όπου κι αν κατέληγαν εβραϊκοί πληθυσμοί γίνονταν θύματα διώξεων και περιθωριοποιήσεων κατ’ επανάληψη. Από την Παλαιστίνη δεν εξαφανίστηκαν πλήρως ποτέ, και όταν το 1492 οι καθολικοί βασιλείς της Ισπανίας υπέγραψαν διάταγμα που τους υποχρέωνε να εγκαταλείψουν την Ισπανία μέσα σε τρεις μήνες, συνέβαλαν στην αύξηση του εβραϊκού πληθυσμού στην Παλαιστίνη.

The founder of Zionism, Theodor Herzl (1860-1904) (photo)
Ο ιδρυτής του Σιωνισμού, Theodor Herzl (1860-1904) (photo)

Το 1896 ο Θίοντορ Χερζλ έγραψε ένα βιβλίο (Το Εβραϊκό Κράτος – Der Judenstaat) όπου υποστήριζε την επιστροφή των Εβραίων στη γη που τους υποσχέθηκε ο θεός της Παλιάς Διαθήκης, στη Γη της Επαγγελίας. Γεννήθηκε έτσι το εθνικιστικό κίνημα του Σιωνισμού. «Σιών» είναι η ονομασία ενός λόφου της Ιερουσαλήμ και στη Βίβλο ο όρος υπονοεί τόσο την πόλη όσο και την χώρα. Σκοπός του Σιωνισμού ήταν όχι μόνο η ανακούφιση των Εβραίων από τα βάσανά τους, αλλά και η αποκατάσταση του Εβραϊκού έθνους στην πατρώα τους γη, με τη δημιουργία ενός εβραϊκού κράτους (όχι απλά ενός κράτους για Εβραίους, αλλά ένα κράτος με εβραϊκή ταυτότητα). Ο Χερζλ αναζωπύρωσε μία ελπίδα που δεν έσβησε ποτέ μεταξύ του διασκορπισμένου λαού.

Το 1903 ένα νέο κύμα αιματηρών πογκρόμ στη Ρωσία κατά των Εβραίων, που κράτησε τέσσερα χρόνια, αποτρόπιασε τη διεθνή κοινή γνώμη και η Βρετανική κυβέρνηση έθεσε μια πρόταση στον Χερζλ για τη δημιουργία μιας εβραϊκής παροικίας στην ανατολική Αφρική με τοπική αυτονομία. Η πρόταση αναφερόταν στην Ουγκάντα, αλλά το Σιωνιστικό κίνημα απέβλεπε στην Παλαιστίνη, σαν χώρα που τους ανήκε βάσει θεϊκού συμβολαίου. Εβραίοι από όλο τον κόσμο ήδη άρχισαν να μετακινούνται προς την Παλαιστίνη, όπου η Οθωμανική Αυτοκρατορία στράφηκε εναντίον τους. Το συμφέρον του εβραϊκού λαού συνδέθηκε με τα συμφέροντα της Αντάντ, των αντιπάλων των Οθωμανών κατά τον 1ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Το 1917 η Βρετανική κυβέρνηση ανέλαβε μια δέσμευση, με μια πολιτική δήλωση (Δήλωση Μπαλφούρ, από το όνομα του Υπουργού Εξωτερικών) ότι «Η κυβέρνηση της Αυτού Μεγαλειότητας αντιμετωπίζει ευνοϊκά την ίδρυση στην Παλαιστίνη μιας εθνικής εστίας για τον εβραϊκό λαό». Ήταν η πρώτη φορά που μια μεγάλη δύναμη αναγνώριζε επίσημα τα δικαιώματα των Εβραίων πάνω στη γη των προγόνων τους.

Αρχικά οι Άραβες ηγέτες δεν έφεραν αντίρρηση στην εβραϊκή παρουσία στην περιοχή, εξάλλου μοιράζονταν έναν εχθρό στο πρόσωπο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο Εμίρης Φαϋζάλ (Emir Faisal), ηγέτης του αραβικού εθνικισμού που διηύθυνε την αραβική εξέγερση κατά των Τούρκων με τη βοήθεια του Βρετανού T.H. Lawrence (γνωστός σαν «Λόρενς της Αραβίας»), συνυπέγραψε με τους μελλοντικούς γείτονες ένα σύμφωνο που αντανακλούσε το κλίμα αρμονικής συνεργασίας που επικρατούσε. Το σύμφωνο αυτό μιλούσε για «ενθάρρυνση και ενίσχυση της μετανάστευσης Εβραίων στην Παλαιστίνη σε ευρεία κλίμακα» και ανέφερε ότι «Εμείς οι Άραβες και ιδιαίτερα οι διανοούμενοι, βλέπουμε το Σιωνιστικό κίνημα με την μεγαλύτερη συμπάθεια». Ο Φαϋζάλ σε μια επιστολή του προς τον Φ. Φρανγκφούρτερ, μέλος της Αμερικάνικης Σιωνιστικής Αντιπροσωπείας στη Διάσκεψη Ειρήνης του Παρισιού τους καλωσόριζε, «με την ευκαιρία της επιστροφής τους στην πατρίδα τους».

Η Δύση όμως είχε κάνει υποσχέσεις και στους Άραβες, που δεν τήρησε όταν τέλειωσε ο πόλεμος. Η Αγγλία είχε υποσχεθεί στον κυβερνήτη της Μέκκα, Χουσσείν Ιμπν Αλί (Hussein bin Ali, Sharif of Mecca), την ανεξαρτησία των Αράβων στην ευρύτερη περιοχή (που κάλυπτε και την Παλαιστίνη) με αντάλλαγμα τη βοήθειά τους κατά τον 1ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Έτσι, μετά την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αντί να δημιουργηθεί ένα μεγάλο ανεξάρτητο αραβικό έθνος, η περιοχή μοιράστηκε μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, σε διαφορετικές χώρες. Η Παλαιστίνη ανατέθηκε στην Αγγλία (ένα καθεστώς που ονομάστηκε British Mandate). Ο εβραϊκός και ο αραβικός εθνικισμός, που μέχρι τώρα έβαιναν παράλληλα, συγκρούστηκαν, και από το 1920 άρχισαν στην Παλαιστίνη διαμάχες μεταξύ Εβραιών και Αράβων, που δεν μοιράζονταν όλοι το αίσθημα συνεργασίας του Φαϋζάλ. Τα επεισόδια τα ξεκίνησαν Άραβες που έβλεπαν με καχυποψία τον εποικισμό Εβραίων στη χώρα. Η Βρετανική διοίκηση άργησε να αντιμετωπίσει το πρόβλημα και να επαναφέρει την τάξη στην Ιερουσαλήμ και άρχισε να επιβάλει περιορισμούς στη μετανάστευση Εβραίων στην περιοχή, σύμφωνα με την «ικανότητα απορρόφησης της χώρας», κάτι που μπορούσε να ερμηνευθεί ποικιλοτρόπως και κατά περίπτωση. Η εμπιστοσύνη μεταξύ των τριών εθνοτήτων είχε αρχίσει πλέον να φθίνει σημαντικά. Από το 1929 τα επεισόδια μεταξύ Εβραίων και Μουσουλμάνων εξελίχθηκαν σε βιαιοπραγίες και το πρόβλημα εντάθηκε όταν άρχισε να διακρίνεται η ανοδική πορεία του Χίτλερ, που ανάγκασε πολλούς Εβραίους να αναζητήσουν προορισμό μετανάστευσης, με την Παλαιστίνη να αποτελεί το μόνο προφανές ασφαλές καταφύγιο.

British Mandate of Palestine (photo)
Η Παλαιστίνη υπό Βρετανική διοίκηση (British Mandate) (photo)

Το 1937 οι Βρετανοί έστειλαν την ‘Επιτροπή Πιλ’ (Peel Commission) για να επιλύσει το πρόβλημα συνύπαρξης των δύο λαών, η οποία πρότεινε τη δημιουργία δύο κρατών στην Παλαιστίνη, ένα για τους Εβραίους και ένα για τους Άραβες, με τους Βρετανούς να παραμένουν στην Ιερουσαλήμ για να έχουν την εποπτεία των Άγιων Τόπων. Οι Εβραίοι δέχτηκαν την πρόταση που θα σήμαινε μείωση της επικράτειας που τους είχε αρχικά υποσχεθεί, λόγω της επείγουσας ανάγκης να μεταναστεύσουν Εβραίοι από την Ευρώπη, όπου κινδύνευαν από την άνοδο του Ναζισμού. Οι Άραβες αρνήθηκαν και, δύο μήνες μετά την κατάθεση της πρότασης, άρχισαν ξανά οι ταραχές. Η Βρετανία τώρα βρέθηκε σε δύσκολη θέση καθώς από τη μία είχε επίσημα υποσχεθεί στους Εβραίους την Παλαιστίνη με τη Δήλωση Μπαλφούρ και από την άλλη ήθελε να κατευνάσει τους Άραβες γιατί θα χρειαζόταν τη βοήθειά τους σε έναν ενδεχόμενο νέο πόλεμο που δεν άργησε να ξεσπάσει.

Όταν λοιπόν, ξέσπασε ο 2ος Παγκόσμιος Πόλεμος οι Εβραίοι της Παλαιστίνης τάχτηκαν στο πλάι των Συμμάχων, για να πολεμήσουν τη ναζιστική αντιεβραϊκή θηριωδία και με την ελπίδα ότι έτσι θα κέρδιζαν την εύνοια των Βρετανών όσον αφορά την ελευθερία στη μετανάστευση ομοεθνών τους στην καινούργια τους, έστω άτυπη ακόμα, έδρα. Οι σιωνιστές ηγέτες έλαβαν διαβεβαιώσεις από τον Τσόρτσιλ και τον Ρούσβελτ ότι θα τους υποστήριζαν μετά το τέλος του πολέμου, υποσχέσεις που όμως διαψεύστηκαν. Όποιο καράβι με Εβραίους πρόσφυγες κατέφτανε στη χώρα, οι Βρετανοί το γύριζαν πίσω με καταστροφικές συνέπειες για τους επιβάτες. Παρόλα αυτά, με παράνομη μετανάστευση και με τα αποικιακά ρεύματα των προηγούμενων χρόνων, στα τέλη του 1947 ο πληθυσμός των Εβραίων στην Παλαιστίνη έφτανε τους 630.000, περίπου το ένα τρίτο του συνολικού πληθυσμού της χώρας. Οι Εβραίοι ξεκίνησαν αντίσταση κατά της Βρετανικής ηγεμονίας με επιθέσεις εναντίον τρένων, ανατινάξεις κτηρίων, σαμποτάζ, απαγωγές και δολοφονίες. Οι Βρετανοί κατάλαβαν ότι το πρόβλημα είχε ξεφύγει από τον έλεγχό τους και το 1947 παρέπεμψαν στον ΟΗΕ το θέμα της «μελλοντικής διακυβέρνησης της Παλαιστίνης». Το Ολοκαύτωμα είχε προκαλέσει πολλές ενοχές στα Ευρωπαϊκά κράτη ως προς την αντιμετώπιση των Εβραίων, που επί αιώνες υπήρξε ιδιαιτέρως αρνητική (και όχι μόνο στη Γερμανία), και μέσα σε αυτό το κλίμα δημιουργήθηκε η UNSCOP (Ειδική Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για την Παλαιστίνη), για να λυθεί το θέμα. Η επιτροπή απαρτίζονταν από 11 κράτη-μέλη που δεν είχαν άμεση ανάμιξη στη διαμάχη (Αυστραλία, Καναδάς, Τσεχοσλοβακία, Γουατεμάλα, Ινδία, Ιράν, Ολλανδία, Περού, Σουηδία, Ουρουγουάη, Γιουγκοσλαβία).

Για να πάρει απόφαση, η UNSCOP βασίστηκε στη Δήλωση Μπαλφούρ, στους ιστορικούς δεσμούς των Εβραίων με τη χώρα, στο γεγονός ότι (λόγω της υπόσχεσης των Βρετανών) οι Εβραίοι είχαν ήδη αξιοποιήσει, εποικίσει και αναπτύξει την γη της Παλαιστίνης και στην ανάγκη να δοθεί τέρμα στις μακρόχρονες ταλαιπωρίες του λαού αυτού, αλλά και μια λύση στο επείγον θέμα των 250.000 επιζώντων του Ολοκαυτώματος. Στις 29 Νοεμβρίου 1947 ανακοινώθηκε η απόφαση, που περιλάμβανε τα εξής:

  • Τερματισμό της Βρετανικής διοίκησης της περιοχής.
  • Ανακήρυξη δύο κρατών: Εβραϊκού και Αραβικού.
  • Διενέργεια εκλογών και δημιουργία δημοκρατικού Συντάγματος στα δύο νέα κράτη.
  • Οικονομική σύνδεση μεταξύ των δύο κρατών.
The UN plan on the left, and the expanded borders after the 1948 war on the right (source: Wikimedia)
Το σχέδιο του ΟΗΕ αριστερά, και τα διευρυμένα σύνορα μετά τον πόλεμο του 1948 δεξιά. (πηγή: Wikimedia)

Οι Εβραίοι δέχτηκαν πανηγυρικά την απόφαση, όχι όμως και οι Άραβες, που την απέρριψαν εξ ολοκλήρου. Να σημειωθεί ότι οι Εβραίοι είχαν κληθεί να συμμετάσχουν στη συνέλευση του ΟΗΕ που αποφάσισε τελικά την ίδρυση της UNSCOP, αν και δεν υπήρχε καν εβραϊκό κράτος ακόμα. Η Αραβική Υψηλή Επιτροπή (το πολιτικό όργανο της αραβικής κοινότητας της Παλαιστίνης) μποϊκόταρε την UNSCOP, υποστηρίζοντας ότι τα δικαιώματα των Αράβων ήταν αυταπόδεικτα και έπρεπε να αναγνωριστούν πάνω στις αρχές του Καταστατικού του ΟΗΕ. Οι διαμαρτυρίες τους δεν ακούστηκαν, και στις 14 Μαΐου 1948 ο David Ben-Gurion κήρυξε την ίδρυση του Κράτους του Ισραήλ. Οι δύο λαοί οδηγήθηκαν σε πόλεμο με τη συμμετοχή γειτονικών χωρών, που διεύρυνε τα σύνορα του Ισραήλ και οδήγησε στη δημιουργία 711.000 Παλαιστινίων προσφύγων από τους 900.000 που κατοικούσαν στην περιοχή που τώρα αποτελούσε την επικράτεια της νέας χώρας.

Κάθε χρόνο οι Ισραηλινοί μνημονεύουν τον πόλεμο αυτόν ως «Πόλεμο της Ανεξαρτησίας» και οι Παλαιστίνιοι ως την «Καταστροφή».

14th of May as the “Independence Day” of the Jews (photo)
Η 14η Μαίου σαν «Μέρα Ανεξαρτησίας» των Εβραίων (photo)
Depiction of the “Catastrophe” with the Palestinians’ hope to return (photo)
Απεικόνιση της «Καταστροφής» με την ελπίδα της επιστροφής από τους Παλαιστίνιους (photo)

Βιβλιογραφία:

  • Ρίτα Γκαμπάι-Σιμάντωβ – Ισραήλ, Η Αναγέννηση του Κράτους (εκδ. Διώνη, 1998)
  • Yves Marc Ajchenbaum – Ισραήλ-Παλαιστίνη: Μια Γη, Δύο Έθνη 1948-2002 (εκδ. Μελάνι, 2004)
  • Χαλαζιάς Χρήστος – Παλαιστίνη, Το Δράμα Ενός Λαού (εκδ. Βασδέκης, 1982)
  • Αχμάτ Σαχίν – Η Ισραηλινή Αποικιοκρατία και η Ιντιφάντα (εκδ. Διπλωματική Αντιπροσωπείας της PLO της Αθήνας, 1988
  • Encyclopedia Britannica
  • Wikipedia

Η ομοφυλοφιλία στον πλατωνικό μύθο

Αυτό είναι ένα κεφάλαιο του βιβλίου μου Σωκράτης – ηθική φιλοσοφία στην καθημερινή ζωή

Συμπόσιο, μέρος τέταρτο – Το εγκώμιο του Αριστοφάνη

«Για να γίνεις τέλειος, πρέπει να αισθάνεσαι τέλειος για τον εαυτό σου-απέφευγε να προσπαθείς να είσαι κάτι που δεν είσαι»
Rick Riordan, The Lost Hero

Μετά τον ρηχό και επιστημονικοφανή εγκωμιασμό του έρωτα από τον Ερυξίμαχο ο Πλάτωνας δίνει τον λόγο στον Αριστοφάνη, ο οποίος έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τον προηγούμενο. Ο λόγος του είναι εύθυμος, ουσιαστικός και συνοπτικός, ενώ χρησιμοποιεί τον μύθο, όχι για να επικαλεστεί μια δήθεν αυθεντία, αλλά για να εξηγήσει τις θέσεις του. Η ευτραπελία της μυθικής προέλευσης της αναγκαιότητας και της αξίας του έρωτα, γρήγορα μετατρέπεται σε ουσιώδες σχόλιο της ανθρώπινης κατάστασης.

Ο Αριστοφάνης περιγράφει τον ευρέως γνωστό μύθο των δίφυλων όντων. «Στην αρχή της δημιουργίας τα γένη των ανθρώπων ήταν τρία και όχι όπως σήμερα δύο, δηλαδή το αρσενικό και το θηλυκό»189d. Τα τρία γένη ήταν διπλά σε σχέση με τα σημερινά. Υπήρχε το διπλό αρσενικό, το διπλό θηλυκό και το αρσενοθήλυκο. Το τρίτο γένος αυτό δε υφίσταται σήμερα και υπάρχει μόνο στο όνομα, και μάλιστα «σαν βρισιά». Τα τρία γένη είχαν τέσσερα πόδια και τέσσερα χέρια, δύο πρόσωπα σε στρογγυλό κεφάλι και διπλά γεννητικά όργανα. Το αρσενικό ήταν γέννημα του ήλιου, το θηλυκό της γης και το αρσενοθήλυκο της σελήνης, που έχει στοιχεία και της γης και του ήλιου.

Τα αρχικά, δίφυλα γένη του Αριστοφάνη
Τα αρχικά, δίφυλα γένη του Αριστοφάνη (photo)

Αυτά τα ολόκληρα όντα είχαν μεγάλη δύναμη που ανταγωνιζόταν την θεϊκή. Είχαν μεγάλη αντοχή και ταχύτητα, αλλά και έπαρση. Τόλμησαν να τα βάλουν και με τους θεούς επιχειρώντας να ανεβούν στον ουρανό και να καταλύσουν την εξουσία τους. Λόγω των πολλών ικανοτήτων τους, λοιπόν, οι θεοί ήθελαν να τα τιμωρήσουν και να μετριάσουν τις δυνάμεις τους. Δεν ήξεραν όμως τι τιμωρία να τους επιβάλλουν, αφού δεν ήθελαν να τα σκοτώσουν, γιατί θα έχαναν τις θυσίες που αυτά προσέφεραν. «Δεν μπορούσαν όμως και να ανεχτούν την προκλητική τους συμπεριφορά. Εν τέλει ο Δίας, αφού το σκέφτηκε πολύ, βρήκε τη λύση: ‘Νομίζω πως βρήκα τον τρόπο, και οι άνθρωποι να επιζήσουν και τα απαράδεκτα καμώματά τους να σταματήσουν. Προτείνω να χάσουν ένα μέρος της δύναμής τους. Με μια κάθετη τομή θα τους διχοτομήσω όλους. Έτσι θα γίνουν λιγότερο δυνατοί, αλλά περισσότερο χρήσιμοι για μας, αφού ο αριθμός τους θα διπλασιαστεί. Θα βαδίζουν όρθιοι στα δυο τους πόδια. Αν πάλι εξακολουθούν να μη σέβονται τίποτα και δεν ησυχάσουν, θα τους διχοτομήσω για δεύτερη φορά, ώστε μετά να περπατούν στο ένα πόδι, σαν να παίζουν κουτσό’»190de. Έτσι, με τη διχοτόμηση μειώθηκε η δύναμή τους και αυξήθηκε το πλήθος τους και άρα και οι προσφορές και οι θυσίες τους.

Καταδικασμένα πλέον στην ημιτέλεια αυτά τα όντα ξόδευαν όλο τους τον χρόνο ψάχνοντας το άλλο τους μισό, και όταν το έβρισκαν «έσφιγγαν τα χέρια γύρω απ΄ τα κορμιά τους κι αγκαλιάζονταν λαχταρώντας να ξανασμίξουν»191a. Πέθαιναν, λοιπόν, από την πείνα και την αδράνεια, αφού δεν ήταν πρόθυμα να ασχοληθούν με οτιδήποτε άλλο εκτός από το να βρίσκονται με το άλλο μισό πλάσμα. Όταν πέθαινε το ένα από τα δύο αυτά μισά (που προέρχονταν από ένα αρχικό δίφυλο), το ζωντανό έψαχνε αγωνιωδώς να βρει ένα οποιοδήποτε άλλο μισό, ακόμα και από διαφορετικό γένος προέλευσης. Έτσι όμως, κόντευαν να οδηγηθούν στον αφανισμό, καθώς μετά τη διχοτόμηση τα γεννητικά όργανα ήταν στο πίσω μέρος του σώματος, οπότε με τον εναγκαλισμό δεν γινόταν τεκνοποίηση. Ο Δίας τα λυπήθηκε και μετατόπισε τα γεννητικά όργανα στο μπροστινό μέρος δίνοντάς τους την δυνατότητα να τεκνοποιούν, όταν σμίγουν με το αντίθετο φύλο και να διαιωνίζουν έτσι το είδος. Όταν όμως ένας άντρας αγκάλιαζε άλλον άντρα, «προκαλούνταν κορεσμός από τη συνουσία, και έτσι σταματούσαν για λίγο, για να δουλέψουν και να εξοικονομήσουν τη ζωή τους»191c. Το μέσο για να επιτευχθεί η σωστή σύζευξη μεταξύ δύο όντων ήταν ο έρωτας. «Από τη μακρινή εκείνη εποχή, ο έρωτας είναι έμφυτος στην ανθρώπινη φύση και τείνει να την επαναφέρει στην πρωταρχική της ενιαία μορφή. Σκοπός είναι να σχηματίσει από τα δύο μισά ένα ολόκληρο και να αποκαταστήσει την υγεία των ανθρώπων»191c-d.

Γι’ αυτό και ο Αριστοφάνης εκθειάζει τον Έρωτα λέγοντας: «Έχω την εντύπωση ότι οι άνθρωποι δεν συνειδητοποίησαν καθόλου μα καθόλου τη δύναμη του Έρωτα. Αν την είχαν αντιληφθεί πραγματικά, θα είχαν χτίσει μεγαλοπρεπέστατους ναούς και βωμούς και για να τον τιμήσουν θα προσέφεραν τις λαμπρότερες θυσίες. Όχι όπως συμβαίνει σήμερα, που δεν ισχύει τίποτα από τα προηγούμενα, ενώ κανονικά του πρέπουν περισσότερα από ό,τι σε όλους τους θεούς μαζί»189c.

Τοιχογραφία στην Πομπηία, 1ος αιώνας π.Χ. (τέτοιες μάσκες κοσμούσαν χώρους συμποσίων στον Οίκο του Χρυσού Βραχιολιού)
Τοιχογραφία στην Πομπηία, 1ος αιώνας π.Χ. (τέτοιες μάσκες κοσμούσαν χώρους συμποσίων στον Οίκο του Χρυσού Βραχιολιού) (photo)

Όλοι μας, λοιπόν, αποτελούμε το ήμισυ ενός ολόκληρου ανθρώπου, και γι’ αυτό μια ζωή αναζητούμε το άλλο μας μισό. Οι άντρες και οι γυναίκες που προέρχονται από τα αρσενοθήλυκα ερωτεύονται έντονα το αντίθετο γένος, γιατί αυτό ήταν το αρχικό φύλο που ολοκλήρωνε τον πρόγονό του και συχνά απατάνε τους συζύγους τους. Άνδρες που προέρχονται από διπλά αρσενικά έλκονται από άλλους άντρες και αντίστοιχα γυναίκες από άλλες γυναίκες. Αυτοί οι άντρες, «χαίρονται να σφιχταγκαλιάζονται και να πλαγιάζουν μαζί τους»191e και «ξεχωρίζουν ανάμεσα στα παιδιά και τους εφήβους, μια και από τη φύση τους είναι πιο ανδροπρεπή [σε σχέση με άνδρες που προέρχονται από αρσενοθήλυκα]. Μερικοί διατείνονται πως είναι αδιάντροπα, αλλά κάνουν λάθος, γιατί αυτή η συμπεριφορά δεν είναι αποτέλεσμα ξεδιαντροπιάς. Κάθε άλλο, από θάρρος, ανδρεία και αρρενωπότητα προκρίνουν το όμοιό τους. Και τη μεγαλύτερη απόδειξη αποτελεί το γεγονός ότι είναι τα μόνα που όταν ενηλικιωθούν εξελίσσονται σε ικανούς πολιτικούς»192a. Όταν ανδρωθούν γίνονται εραστές νέων και από τη φύση τους δεν ενδιαφέρονται για γάμους και παιδιά.

Αυτός ο έρωτας, μας λέει ο Αριστοφάνης, που φέρνει κοντά δύο ανθρώπους που προορίζονταν να είναι μαζί, δεν κάνει λάθη. Όποιος τον βιώσει μόνο να ωφεληθεί μπορεί και όφελος θα έρθει και στον εραστή και στον ερωμένο. Γιατί, όταν κάποιος «συναντήσει αυτό που πραγματικά ήταν το άλλο του μισό, είναι αδύνατο να περιγραφεί η συγκίνηση που νιώθει από την αγάπη, τη στοργή, τον έρωτα, και μάλιστα ούτε στιγμή δε θέλει να αποχωριστεί ο ένας από τον άλλον. Αυτοί οι άνθρωποι σ’ όλη τους τη ζωή είναι στενά δεμένοι μεταξύ τους, παρότι δε θα μπορούσαν να εκφράσουν τι ακριβώς ελπίζει ο ένας από τον άλλον. Γιατί κανένας δεν πιστεύει ότι το κίνητρο που τους ωθεί, να χαίρονται και να αποζητούν με τόσο καημό τη συντροφική τους ζωή, είναι η αισθησιακή απόλαυση. Όχι, είναι φανερό ότι κάτι άλλο αποζητά η ψυχή του καθενός, κάτι που δεν μπορεί να το εκφράσει, αλλά το διαισθάνεται και το λέει υπαινικτικά»192c.

Ο Αριστοφάνης δεν αφήνει χώρο για ημίμετρα, περιορισμούς ή εκλογικεύσεις. Ο Έρωτας έρχεται όταν βρεις το άλλο σου μισό, είτε προέρχεσαι από διπλό αρσενικό είτε από διπλό θηλυκό είτε από αρσενοθήλυκο. Κανένας δεν μπορεί να εξηγήσει γιατί έλκεται από το αντικείμενο του έρωτά του ούτε η λογική θα του περιγράψει ποιο θα είναι το όφελος της σχέσης. Κανένας δεν ξέρει καν τι ελπίζει από τον έρωτα, άρα ούτε η χρησιμοθηρία του ταιριάζει. Υπάρχουν μόνο τα συναισθήματα, η αγάπη, η στοργή και η αδιάλλακτη έλξη. Δεν περιορίζεται στην σαρκική απόλαυση (χωρίς να την αρνείται) ούτε μπορεί να καθοριστεί, παρά μόνο υπαινικτικά και διαισθητικά. Ούτε μπορεί να σμίξει κανείς με άνθρωπο που δεν προέρχεται από το αρχικό ολόκληρο του γένους του˙ αυτό είχε οδηγήσει αυτούς που το δοκίμασαν, προσπαθώντας με αγωνία να βρουν οποιοδήποτε άλλο ταίρι, κοντά στον αφανισμό. Ούτε επιλογή υπάρχει λοιπόν για τον Αριστοφάνη ούτε εναλλακτική. Υπάρχει μόνο η έμφυτη συντροφικότητα που αισθάνεται ο καθένας για το άλλο μισό του, όποιο άτομο κι αν προκύψει να είναι αυτό, σε όποιο φύλο κι αν ανήκει.

Αριστοφάνης
Αριστοφάνης (photo)

Ο Αριστοφάνης λέει πως αυτό που όλοι μας επιθυμούμε είναι η επανένωση και, αν ο Ήφαιστος εμφανιζόταν και μας ρωτούσε αν θα θέλαμε να μας λιώσει στο καμίνι και να μας σφυρηλατήσει για να ξαναγίνουμε ένα, ακόμα κι αν αυτό θα σήμαινε ότι θα είχαμε κοινό βίο αλλά και κοινό θάνατο, κανείς δε θα αρνιόταν την προσφορά του αυτήν ούτε θα δήλωνε πως επιθυμεί κάτι διαφορετικό. «Απεναντίας θα είχε την αίσθηση ότι άκουσε αυτό που από παλιά ποθούσε, να σμίξει και να συγχωνευτεί με τον αγαπημένο του, να είναι ένας αντί δύο. Κι αυτό έχει να κάνει με την πανάρχαια φύση μας, με το ότι οι δύο ήμασταν κάποτε ένα πλάσμα. Άρα έρωτας ονομάζεται η επιθυμία και η επιδίωξη της επανένωσης και της ολοκλήρωσής μας»192e.

Ο κωμικός προσφέρει μία ποιητική αφήγηση για την ανθρώπινη φύση και το κάνει, όπως θα περίμενε κανείς από τον σατιρικό ποιητή, χρησιμοποιώντας έναν μύθο δικής του επινόησης (τουλάχιστον μέσα στο πλαίσιο του Πλατωνικού κειμένου), που σε σημεία φαντάζει αστείος. Γιατί η εικόνα των δίφυλων όντων, όπως αναλυτικά περιγράφεται στο κείμενο, είναι ίσως όντως κωμική, και η «δικαιολόγηση» της ομοφυλοφιλικής σχέσης – ή, καλύτερα, η εξήγηση της φύσης της – μέσα από τον μύθο προέλευσής της, αλλά και παρατηρήσεις, όπως αυτή για τη μεγαλύτερη αρρενωπότητα ανδρών που έλκονται από άλλους άνδρες και το ότι αυτοί φτιάχνουν τους καλύτερους πολιτικούς και τους πιο πιστούς συζύγους, είναι υπερβολές που δοκιμάζουν τα όρια της ιλαρότητας. Αυτό δεν πρέπει να μας κάνει να αγνοήσουμε αυτά που λέει ως γελοία (όπως κάνανε κάποιοι άλλοι, όπως είδαμε νωρίτερα). Ο Αριστοφάνης κάνει αυτό που έκανε πάντα˙ χρησιμοποιεί μια ευτράπελη αφήγηση για να επικεντρώσει την προσοχή σε μια όψη της ανθρώπινης συμπεριφοράς, εν προκειμένω της ερωτικής. Είναι η λογική (όση λογική χωράει σε έναν μύθο) που γίνεται το εργαλείο του Αριστοφάνη για να δείξει ότι δεν μπορεί να βαφτιστεί χυδαίος ένας έρωτας, αν απευθύνεται στο πραγματικό άλλο μισό. Αντιθέτως, είναι η άρνηση αυτής της πραγματικότητας, δηλαδή το να αρνηθούμε την φύση μας, που θα μας οδηγήσει στον αφανισμό, αν αναζητούμε το οποιοδήποτε άλλο μισό για να στεριώσουμε μαζί του.

Πηγή
(photo)

Η χρήση του μύθου προφανώς δεν αποτελεί προσπάθεια βιολογικής ή φυσιολατρικής εξήγησης της ομόφυλης σχέσης, αλλά καθορισμό της ως ηθική επιλογή. Ηθικής επιλογής όχι με την έννοια της διαλογής του κατάλληλου εραστή ανάμεσα σε όλους τους επίδοξους χρησιμοποιώντας ποιοτικά κριτήρια, όπως έκανε ο Παυσανίας. Γιατί δεν μπορείς να επιλέξεις ποιο θα είναι το άλλο σου μισό – αυτό προκαθορίζεται από το γένος προέλευσής σου (θα λέγαμε, είναι γραμμένο στη μοίρα σου). Η ηθική έγκειται στην αποδοχή αυτού ακριβώς του γεγονότος, ότι δηλαδή μόνο το πραγματικό άλλο μισό θα οδηγήσει τον καθένα μας στην αρετή και την ευτυχία. Αυτή είναι η καλή επιλογή. Η άρνηση της φύσης μας (η άρνηση της αλήθειας – ένα είδος αντι-γνώσης) θα μας οδηγήσει στο αδιέξοδο της ατέλειας και στην δυστυχία. Γι’ αυτό και ο Αριστοφάνης δεν κάνει διαχωρισμό μεταξύ Ουράνιου (ενάρετου) Έρωτα και Πάνδημου (χυδαίου), όπως τον ξεκίνησε ο Παυσανίας και τον χρησιμοποίησαν και άλλοι στο Πλατωνικό Συμπόσιο. Ο έρωτας είναι εξ ορισμού ενάρετος, γιατί δεν μένει στις σαρκικές απολαύσεις, αλλά περιλαμβάνει εκ των πραγμάτων την πνευματική επικοινωνία και ένωση. Αν δεν το κάνει, δεν είναι έρωτας.

«Δίκαια θα αφιερώναμε ένα εγκώμιο στον Έρωτα, που σήμερα μας ευεργετεί γενναιόδωρα, αφού μας οδηγεί σ’ αυτούς που μας ταιριάζουν, και ταυτόχρονα, αν είμαστε ευσεβείς, μας δίνει πολλές ελπίδες για το μέλλον, πως θα μας αποκαταστήσει στην αρχαία μας φύση, θα μας χαρίσει υγεία και θα μας αξιώσει να γίνουμε καλότυχοι κι ευτυχισμένοι»193d.

Παραπομπές:

Πλάτων – Συμπόσιον (ή περί έρωτος – ηθικός)

Απαντώντας στους αρνητές του Ολοκαυτώματος

«Παρόλο που ο Χίτλερ και οι υπόλοιποι ναζί δεν έκρυψαν ποτέ τον πόλεμό τους κατά των Εβραίων, οι πράκτορες των SS εξαφάνιζαν συστηματικά, όπως τους είχαν διατάξει, κάθε ίχνος των φονικών δραστηριοτήτων τους… Οι SS όχι μόνο κατέστρεφαν τα περισσότερα αρχεία των στρατοπέδων, τα οποία ούτως ή άλλως δεν ήταν πλήρη, αλλά και ισοπέδωσαν σχεδόν κάθε εγκατάσταση που είχε σχέση με τις δολοφονίες και τις καύσεις των πτωμάτων πολύ πριν φτάσουν τα σοβιετικά στρατεύματα.»
Άρνο Μάγιερ, «Γιατί δεν σκοτείνιασαν οι ουρανοί;», 1990

Από την πρώτη στιγμή που αποκαλύφτηκαν οι φρικαλεότητες του 3ου Ράιχ, με την απελευθέρωση των στρατοπέδων θανάτου, το μέγεθος της φρίκης έκανε πολλούς να αποτροπιαστούν, να απορήσουν, αλλά και να δυσπιστήσουν με τις δυνατότητες της ανθρωπότητας που είχε μόλις δείξει το χειρότερό της πρόσωπο.

Ο Αϊζενχάουερ, Πρόεδρος των ΗΠΑ, προβλέποντας τις αντιδράσεις και θέλοντας να τις προλάβει, επισκέφτηκε τους χώρους εκτέλεσης και κάλεσε δημοσιογράφους από διάφορες χώρες, για να αποθανατίσουν σε εικόνες όσα συνέβησαν, ώστε να μην χαρακτηριστούν στο μέλλον «προπαγάνδα». Ακόμα και οι SS θεωρούσαν ότι κανένας δεν θα πίστευε αυτά που έκαναν στους κρατούμενους. Όπως διαβάζουμε στα απομνημονεύματα ενός επιζήσαντα, οι φρουροί τους έλεγαν «μετά τον πόλεμο ο υπόλοιπος κόσμος δεν θα πιστεύει τι συνέβη. Θα υπάρχουν φήμες, υποθέσεις, αλλά όχι καθαρές αποδείξεις, και οι άνθρωποι θα συμπεράνουν ότι το Κακό, απλά δεν ήταν δυνατό να εκδηλωθεί σε τέτοια κλίμακα.» Όπως ξέρουμε, αυτό ακριβώς είναι που συνέβη, αφού η άρνηση του Ολοκαυτώματος ξεκίνησε πολύ νωρίς, με πρώτη μάλλον έκδοση βιβλίου από ακαδημαϊκό, το 1962 («Revisionism and Brainwashing» του Harry Barnes).

Athens, Saturday 1st of February 2014 (photo)
Αθήνα, Σάββατο 1η Φεβρουαρίου 2014 (photo)

Η άρνηση έχει πάρει πολλές μορφές: ότι η Τελική Λύση κατά των Εβραίων δεν αφορούσε την εξόντωσή τους, αλλά μόνο τον εκτοπισμό τους, ότι δεν χρησιμοποιήθηκαν θάλαμοι αερίων για τη θανάτωση κρατουμένων, και ότι ο αριθμός των Εβραίων θυμάτων (6 εκατομμύρια)  είναι υπερεκτιμημένος. Σε μία πιο τοπική (δική μας) παραλλαγή, συνδυάζεται η πλήρης άρνηση του γεγονότος με ταυτόχρονα συγχαρητήρια στον Χίτλερ για το «επίτευγμά» του, ο οποίος, όπως συμπληρώνουν, δεν έκανε αρκετά…

Οι πιο «εκλεπτυσμένοι» από αυτούς, δεν θέλουν να χαρακτηρίζονται σαν «αρνητές», καθώς βαφτίζουν αυτό που κάνουν σαν «αναθεώρηση της Ιστορίας». Οι ιστοριογράφοι όμως ξέρουν πολύ καλά τι αποτελεί «αναθεώρηση»: είναι η χρήση μεθοδολογίας για την επανεξέταση ενός ιστορικού γεγονότος, όσον αφορά τα κίνητρα των πρωταγωνιστών του και τη διαδικασία λήψης αποφάσεων εκ μέρους τους. Δεν είναι η διάψευση ύπαρξης στοιχείων και ιστορικών περιστατικών, όπως κάνουν οι αρνητές του Ολοκαυτώματος. Αναθεώρηση είναι η τροποποίηση μιας θεωρίας, που βασίζεται σε καινούργιες αποδείξεις ή σε νέα ερμηνεία παλιών αποδείξεων. Στην πραγματικότητα, αναθεώρηση του Ολοκαυτώματος αποτελεί η διαμάχη μεταξύ ιστορικών για τον αν αυτό έγινε εκ προμελέτης με σχέδιο του Χίτλερ που ανιχνεύεται στην δεκαετία του 1920, ή αν προέκυψε σαν «δεύτερη σκέψη», από την αδυναμία των Γερμανών να εκτοπίσουν όλους τους Εβραίους (που ήταν το αρχικό σχέδιο όπως αυτή η μεριά υποστηρίζει), που πήρε μεγάλη έκταση σαν συνέπεια της αποτυχημένης πολεμικής προσπάθειας στη Ρωσία. Δεν υπάρχει δηλαδή άρνηση του ίδιου του Ολοκαυτώματος από τους πραγματικούς ιστορικούς, αλλά μόνο συζήτηση για τα κίνητρα, τους λόγους και τις προθέσεις των εκτελεστών του.

David Irving talks at the Institute for Historical Review, which promotes Holocaust denial, in 2005 (photo)
Ο Ντέιβιντ Ίρβινγκ μιλάει στο Ινστιτούτο Ιστορικής Αναθεώρησης, ένας οργανισμός άρνησης του Ολοκαυτώματος, το 2005 (photo)

Ιδιαίτερη αναφορά αξίζει ο David Irving, ένας σπουδαίος ιστορικός, με εξαιρετικά ευρήματα στην πορεία της καριέρας του. Ο Irving, αν και χωρίς επαγγελματική ιστοριογραφική εκπαίδευση, δεν είναι από τους ιστορικούς που διαβάζουν 10 βιβλία εκλαϊκευμένης ιστορίας για να γράψει το 11ο. Είναι από αυτούς που πηγαίνουν κατευθείαν στις πηγές, στα αυθεντικά έγγραφα του στρατιωτικού γραφειοκρατικού μηχανισμού, και στα ημερολόγια των συμμετεχόντων στον πόλεμο. Αυτός είναι που αποκάλυψε τη σχέση μεταξύ των Ναζί και της Αγγλικής ακροδεξιάς οργάνωσης «Βρετανική Ένωση Φασιστών» (BUF), με τη μορφή χρηματοδότησης των δεύτερων από τους πρώτους.

Αργότερα έγινε persona non grata, όταν φανερώθηκε ως ένας από τους αρνητές, χρησιμοποιώντας μια τακτική που ο Michael Shermer ονομάζει «η ανακολουθία σαν απόδειξη». Ο Irving λέει ότι δεν υπάρχουν τρύπες στην οροφή των θαλάμων αερίων στο Άουσβιτς, άρα οι μαρτυρίες για φρουρούς SS που ρίχνουν το αέριο Zyklon-B από τρύπες στο ταβάνι είναι ψεύτικες, άρα δεν έγινε εκτέλεση με αέριο Εβραίων κρατουμένων στο Άουσβιτς, άρα και πουθενά αλλού, άρα δεν υπήρξε συστηματική δίωξη Εβραίων από τους Ναζί, άρα το Ολοκαύτωμα είναι ψέμα. Εν συντομία «όχι τρύπες = όχι Ολοκαύτωμα». Αυτό ήταν και το μότο που φορούσαν σε μπλουζάκι οι υποστηρικτές του Irving στη δίκη του στο Λονδίνο, όταν μήνησε κάποιον που τον αποκάλεσε «αρνητή του Ολοκαυτώματος» (προτιμάει το «αναθεωρητής»). Στην πραγματικότητα, το κρεματόριο καταστράφηκε από αντιναζιστικές βόμβες, οπότε φυσικά και δεν θα περίμενε κανείς να βρει τρύπες, στα ερείπια  μιας οροφής που δεν υπάρχει ακέραιη πια έτσι κι αλλιώς.

Μια άλλη τέτοια «ανακολουθία» που εντόπισαν οι «αναθεωρητές», είναι ότι η πόρτα στον θάλαμο αερίων του Μαουτχάουζεν δεν κλειδώνει. Και αν δεν κλειδώνει, αυτό σημαίνει ότι θα μπορούσαν οι κρατούμενοι να βγουν ανά πάσα στιγμή… άρα το Ολοκαύτωμα είναι ψέμα. Ο Shermer, που έχει βαλθεί να απαντήσει σε κάθε ένσταση των αρνητών, επισκέφτηκε το στρατόπεδο και διαπίστωσε ότι όντως η πόρτα δεν κλείδωνε. Όταν ρώτησε τον ξεναγό σχετικά, αυτός δεν ήξερε, και κάλεσε τον υπεύθυνο, ο οποίος επίσης δεν ήξερε. Ρώτησαν τον διευθυντή του μουσείου/στρατοπέδου, και ούτε αυτός ήξερε πώς γίνεται οι Ναζί να κρατούσαν αιχμαλώτους πίσω από μια πόρτα που δεν κλείδωνε ενώ τους έριχναν δηλητηριώδη αέρια. Τελικά αποδείχτηκε ότι η εν λόγω πόρτα δεν ήταν η αυθεντική που χρησιμοποιούνταν όταν λειτουργούσε το στρατόπεδο. Αυτή είχε μεταφερθεί σε κάποιο μουσείο της Ευρώπης, και αντικαταστάθηκε από ένα (κακό) αντίτυπο, για εκθεσιακούς λόγους. Λόγω ελλιπών στοιχείων και κακού γραφειοκρατικού χειρισμού τέτοιων ευρημάτων και ανταλλαγών μεταξύ μουσείων, πέρασαν περίπου 7 χρόνια μέχρι ο Shermer να μάθει τι πραγματικά συνέβη. Πολύ απλά, κανείς δεν είχε ασχοληθεί με αυτήν την λεπτομέρεια, μέχρι οι αρνητές να ανακαλύψουν την ασυνέπεια αυτήν της αφήγησης του Ολοκαυτώματος. Και είναι τέτοιες λεπτομέρειες από τις οποίες πιάνονται οι αρνητές, για να υποστηρίξουν ότι αφού δεν είναι τα πάντα εξηγημένα στην εντέλεια, θα πρέπει όλα να είναι ψέματα.

Αυτό που δεν καταλαβαίνουν οι αρνητές, είναι ότι ο τρόπος με τον οποίο οι ιστορικοί επιβεβαιώνουν το γεγονός του Ολοκαυτώματος, είναι η ίδια μέθοδος που χρησιμοποιούν οι αρχαιολόγοι και οι παλαιοντολόγοι: με την «σύγκληση αποδείξεων». Το Ολοκαύτωμα δεν είναι κάτι που συνέβη σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή ή τοποθεσία ή άτομα. Είναι κάτι που συνέβη σταδιακά, επί χρόνια, σε μεγάλο αριθμό ατόμων και σε πολλές χώρες. Το μέγεθος των αποδείξεων είναι τεράστιο και περιλαμβάνει:

  • Έγγραφα – αλληλογραφία, σημειώματα, προσχέδια, εντολές, ομιλίες, άρθρα, απομνημονεύματα και απολογίες στην δίκη της Νυρεμβέργης και όχι μόνο.
  • Μάρτυρες – μαρτυρίες από επιζήσαντες, φρουρούς, ντόπιους πολίτες, ακόμα και από ανώτατους αξιωματικούς των SS που δεν αρνήθηκαν το Ολοκαύτωμα.
  • Φωτογραφίες – Επίσημες φωτογραφήσεις από τον στρατό και τον Τύπο, από πολίτες, από φυλακισμένους που φυγάδευσαν φωτογραφίες έξω από τα στρατόπεδα, και από τους Συμμάχους αλλά και τους Γερμανούς μετά τον πόλεμο.
  • Υλικές αποδείξεις – Τα στρατόπεδα τα ίδια, αντικείμενα που βρέθηκαν σε αυτά, που υπάρχουν μέχρι σήμερα, είτε αυθεντικά είτε αντίγραφά τους.
  • Δημογραφικά στοιχεία – Όλοι αυτοί που οι αρνητές υποστηρίζουν πως επέζησαν, αγνοούνται.

Η απόδειξη λοιπόν του Ολοκαυτώματος δεν βασίζεται σε περιστασιακά στοιχεία, αλλά σε εκατοντάδες χιλιάδες (κυριολεκτικά) στοιχεία, που όλα δείχνουν στην ίδια κατεύθυνση – ότι υπήρξε συστηματική προσπάθεια εξόντωσης Εβραίων από τους Ναζί στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, με τη χρήση αερίων και με άλλους τρόπους. Οι «ανακολουθίες» που υποδεικνύουν οι αρνητές, ακόμα και αν είχαν μείνει αναπάντητες, δεν σημαίνουν και πολλά˙ δεν είναι αυτές που καταρρίπτουν τη συνολική θεωρία από μόνες τους, αφού η θεωρία δεν βασίζεται σε αυτές.

Photographs of dead bodies burning in Auschwitz, taken in secret by a Greek Jew (known only as Alexander) (photo)
Φωτογραφία καψίματος πτωμάτων στο Άουσβιτς, που τράβηξε στα κρυφά και φυγάδευσε ένας Έλληνας Εβραίος (κάποιος Αλέξανδρος) (photo)

Οι αρνητές δεν αρνούνται τον αντισημιτισμό των Ναζί. Δεν αρνούνται ότι η συμπεριφορά των Ναζί απέναντι στους Εβραίους ήταν απάνθρωπη και βίαιη (οι νεοναζί μπορεί να την υποστηρίζουν κιόλας). Σίγουρα, λένε, Εβραίοι πέθαναν κατά τη διάρκεια του πολέμου, όπως πέθαναν και μέλη από άλλες κοινωνικές, φυλετικές και πολιτικές ομάδες. Το πλήθος τους όμως δεν ήταν το ευρέως αποδεκτό των περίπου 6 εκατομμυρίων, αλλά μεταξύ 300 χιλιάδων και 2 εκατομμυρίων (ανάλογα με ποιον από αυτούς ρωτήσουμε). Οι περισσότεροι από τα θύματα δεν πέθαναν σε θαλάμους αερίων, αλλά από ασθένειες, από την πείνα ή από κακουχίες που υπέστησαν στα στρατόπεδα (που τα αναγνωρίζουν μόνο σαν στρατόπεδα «συγκέντρωσης» και όχι «θανάτου»). Παραλληλίζουν όσα συνέβησαν στους Εβραίους, με τους βομβαρδισμούς από Αμερικάνους της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι, ή της Δρέσδης και του Αμβούργου από Συμμάχους. Οι κυβερνήσεις κάνουν κακά πράγματα, λένε, ειδικά εν καιρώ πολέμου, και οι θάνατοι Εβραίων πρέπει να αναγνωστούν σε αυτό το πλαίσιο. Ποια είναι η απάντησή μας;

Κατ’ αρχάς, το ό,τι «οι κυβερνήσεις κάνουν κακά πράγματα», το ό,τι δηλαδή και οι άλλοι κάνουν ανήθικες πράξεις, δε μειώνει την σημασία των πράξεων των Ναζί. Η ανηθικότητα των άλλων δε μειώνει και δεν αντισταθμίζει την ανηθικότητα των Γερμανών.

Δεύτερον, οι παραπάνω ενέργειες των Συμμάχων, αν και η αναγκαιότητά τους είναι θέμα συζήτησης μέχρι σήμερα, ήταν προσπάθειες ενός στρατού να αποδυναμώσει έναν άλλο στρατό, αναγκάζοντάς τον να παραδοθεί. Οι ενέργειες των Ναζί έγιναν εναντίον άοπλων πολιτών που στην πραγματικότητα δεν αποτελούσαν κίνδυνο στην χώρα τους (άρα δεν ήταν αυτοάμυνα), δεν αποτελούσαν μια μέθοδο άσκησης πίεσης σε μια εχθρική κυβέρνηση για να υποκύψει στις απαιτήσεις τους (αντιθέτως το Ολοκαύτωμα κρατήθηκε μυστικό), δεν έγιναν για την απόκτηση εδαφών ή υλικών πόρων. Οι πράξεις των Ναζί στράφηκαν ενάντια σε μία φυλή που θεώρησαν κατώτερη και φορέα ενός είδος Σατανικής δύναμης. Ο Άιχμαν προσπάθησε να χρησιμοποιήσει αυτό το επιχείρημα της «ηθικής ισοδυναμίας» στην δίκη του, και όταν ο δικαστής του έκοψε τη φόρα, αυτός αναδιπλώθηκε στην γνωστή και πολυχρησιμοποιημένη δικαιολογία των Ναζί «εγώ απλά εκτελούσα εντολές». Αυτό, φυσικά, συνεπάγεται ότι υπήρχαν εντολές, και για την ακρίβεια, ο Άιχμαν ποτέ δεν αρνήθηκε την αλήθεια του Ολοκαυτώματος, μόνο προσπάθησε να δείξει ότι αυτά τα εγκλήματα νομιμοποιήθηκαν από το κράτος.

Adolf Eichmann waiting for a trial, in 1961, after him being located by members of Mossad in Argentina (he was condemned to death and executed in 1962) (photo)
Ο Adolf Eichmann εν αναμονή της δίκης του, το 1961, μετά τον εντοπισμό του από μέλη της Μοσάντ στην Αργεντινή (καταδικάστηκε σε θάνατο και εκτελέστηκε το 1962). (photo)

Το επιχείρημα ότι ο Χίτλερ, ή η ηγεσία των SS, δεν ήξερε για το Ολοκαύτωμα («ακόμα και αν συνέβη»), ότι δηλαδή δεν υπήρχαν εντολές από ανώτερους και άρα ό,τι συνέβη, συνέβη εν βρασμώ ψυχής με πρωτοβουλίες των κατώτερων στελεχών που βρίσκονταν στα στρατόπεδα, απαντιέται εύκολα, καθώς υπάρχει πληθώρα αποδείξεων για το αντίθετο. Εκτός από τα πρακτικά της Διάσκεψης του Wannsee (20 Ιανουαρίου 1942), όπου φαίνεται η λήψη της απόφασης της «Τελικής Λύσης», μερικά μόνο από τα λεγόμενα των πρωταγωνιστών, που αποδεικνύουν την συστηματοποίηση της εξόντωσης και την γνώση της ηγεσίας για το Ολοκαύτωμα είναι τα παρακάτω:

Στις 13 Φεβρουαρίου 1945 ο Χίτλερ είπε: «Ενάντια στους Εβραίους πολέμησα με ανοιχτά τα μάτια και στη θέα όλου του κόσμου…Το έκανα ξεκάθαρο ότι αυτοί, τα παρασιτικά ζωύφια της Ευρώπης, εν τέλει θα εξολοθρευτούν».

Ο Hans Frank (προσωπικός δικηγόρος του Χίτλερ και Κυβερνήτης της Πολωνίας στα χρόνια του πολέμου) σε ένα συνέδριο του 1941, αναφέρει: «Και τι θα απογίνει με τους Εβραίους; Φαντάζεστε ότι θα τοποθετηθούν σε καθώς πρέπει κατοικίες στις Βαλτικές επαρχίες; Στο Βερολίνο μας λένε: Τι ενοχλείστε-ούτε εμείς δεν έχουμε χρησιμότητα για αυτούς, εκκαθαρίστε τους μόνοι σας!»

Πάλι ο Frank, τον Δεκέμβριο του 1941 λέει: «…τώρα έχουμε 3,5 εκατομμύρια Εβραίους. Δεν μπορούμε να πυροβολήσουμε αυτά τα 3,5 εκατομμύρια, ούτε μπορούμε να τους δηλητηριάσουμε, αλλά πρέπει να αναλάβουμε τρόπους που θα οδηγήσουν στον στόχο της εξόντωσης».

Από το ημερολόγιο του Γκέμπελς: «Ο Φύρερ είναι πεπεισμένος ότι η προφητεία του στην Ράιχσταγκ γίνεται πραγματικότητα: ότι αν οι Εβραίοι επιτύχουν να προκαλέσουν ακόμα έναν πόλεμο, θα προκαλέσουν την εξόντωσή τους. Γίνεται πραγματικότητα αυτές τις βδομάδες και αυτούς τους μήνες με μια σιγουριά που είναι σχεδόν μοχθηρή. Στην ανατολή οι Εβραίοι πληρώνουν το τίμημα, στην Γερμανία έχουν ήδη πληρώσει εν μέρει και θα χρειαστεί να πληρώσουν περισσότερο στο μέλλον». (19 Αυγούστου 1941)

Ο Χίμλερ σε μια ομιλία (4 Οκτωβρίου 1943): «Θέλω επίσης να αναφερθώ ειλικρινά σε ένα πολύ δύσκολο θέμα. Μπορούμε τώρα να μιλάμε ανοικτά μεταξύ μας για αυτό, αλλά ποτέ δεν θα το συζητήσουμε δημοσίως…Αναφέρομαι εδώ στον εκτοπισμό των Εβραίων, στην εξολόθρευση του εβραϊκού λαού. Αυτό είναι κάτι που λέγεται εύκολα: ‘Ο Εβραϊκός λαός θα εξολοθρευτεί’, λέει κάθε μέλος του κόμματος, ‘αυτό είναι πολύ προφανές, είναι στο πρόγραμμά μας’.»

Ο Johann Paul Kremer, μιλώντας για το Άουσβιτς (ήταν γιατρός εκεί): «…Συγκριτικά, η ‘Κόλαση’ του Δάντη μοιάζει με κωμωδία. Το Άουσβιτς δικαίως αποκαλείται στρατόπεδο εξόντωσης!» (2 Σεπτεμβρίου 1942)

Ο Theodor Malzmueller, φρουρός στο στρατόπεδο Kulmhof (Chelmno): «…τοποθετηθήκαμε στο στρατόπεδο εξόντωσης Kulmhof σαν φρουροί και σε αυτό το στρατόπεδο η πανούκλα της ανθρωπότητας, οι Εβραίοι, εξοντώνονταν. Έπρεπε να κρατήσουμε μυστικό ό,τι βλέπαμε ή ακούγαμε, αλλιώς θα αντιμετωπίζαμε φυλάκιση των οικογενειών μας και τη θανατική ποινή.»

Πόσα παραθέματα λόγων και γραπτών χρειάζονται ακριβώς για να πειστούν οι αρνητές ότι ο ίδιος ο Χίτλερ οργάνωσε τη συστηματική εξόντωση των Εβραίων;

The Auschwitz-Birkenau complex in Poland. You can see here Auschwitz 1, 2 and 3. Almost 7,000 Nazi employees led almost 1.1 million prisoners to their deaths in this region of roughly 40 square kilometers. (photo)
Το σύμπλεγμα κτηρίων Auschwitz-Birkenau στην Πολωνία. Φαίνονται τα Auschwitz 1, 2 και 3.Περίπου 7.000 Ναζί εργαζόμενοι οδήγησαν στο θάνατο περίπου 1,1 εκατομμύριο κρατούμενους, μέσα σε αυτήν την περιοχή 40 τετραγωνικών χιλιομέτρων.

Δεν λείπουν οι συνομωσιολογίες των αρνητών για την κατασκευή της ρητορείας περί Ολοκαυτώματος, με πιο συνήθης έκφρασή της, την αξίωση ότι οι Εβραίοι εφηύραν το Ολοκαύτωμα και υπέρβαλλαν στον αριθμό των σκοτωμένων στα στρατόπεδα, για να πιέσουν τις Δυτικές κυβερνήσεις να τους αφήσουν να ιδρύσουν το κράτος του Ισραήλ. Όπως όμως είδαμε σε άλλο άρθρο («Η Ίδρυση του Ισραήλ»), καθοριστική σημασία για την απόφαση του ΟΗΕ να χωριστεί η Παλαιστίνη στα δύο, με παραχώρηση μέρους της στους Εβραίους, έπαιξε η «Δήλωση Μπαλφούρ», η υπόσχεση δηλαδή των Άγγλων να δώσουν στους Εβραίους ένα κομμάτι της Παλαιστίνης. Η Δήλωση αυτή έγινε το 1917, πολύ πριν την άνοδο του Χίτλερ, το ξέσπασμα του Πολέμου, και πριν το ίδιο το Ολοκαύτωμα. Άλλοι λόγοι της απόφασης παραχώρησης εδαφών στους Εβραίους (όπως τους είδε ο ΟΗΕ, πάντα) ήταν ότι στην Παλαιστίνη υπήρχαν ήδη πολλοί Εβραίοι, ότι αυτοί οι Εβραίοι είχαν ήδη αξιοποιήσει κατά πολύ την γη όπου κατοικούσαν, ότι οι Εβραίοι είχαν ιστορικό δεσμό με τη χώρα, και τέλος, ότι έπρεπε να δοθεί λύση στο πρόβλημα των επιζώντων του Ολοκαυτώματος. Αυτό το τελευταίο, σημαίνει ότι θα συνέφερε τους Εβραίους να υπερβάλλουν τον αριθμό των επιζώντων και όχι των θυμάτων του Ολοκαυτώματος.

Εξάλλου, οι αποζημιώσεις στους Εβραίους από την Γερμανία υπολογίζονταν με βάση το κόστος μεταφοράς και εγκατάστασης των επιζώντων στο νεοσύστατο Ισραήλ, και όχι με βάση τον αριθμό αυτών που πέθαναν στα στρατόπεδα θανάτου. Άλλη μια φορά, θα συνέφερε τους Εβραίους να πουν ψέματα υπερβάλλοντας τους επιζώντες και όχι τους νεκρούς.

Τέλος, όσον αφορά τον αριθμό των νεκρών, που οι αρνητές αμφισβητούν, οι επίσημοι υπολογισμοί διαφέρουν κάθε φορά που γίνεται προσπάθεια μέτρησής τους. Πώς γίνεται, λένε, και κάθε μελέτη ή έρευνα που γίνεται, να συμπεραίνει διαφορετικό νούμερο; Το νούμερο κυμαίνεται μεταξύ των 5,1 και 6,3 εκατομμυρίων Εβραίων νεκρών. Ο τρόπος υπολογισμού είναι η πληθυσμιακή δημογραφική ανάλυση των Εβραίων της Ευρώπης. Κάθε ιστορικός χρησιμοποιεί διαφορετική μέθοδο και η καταμέτρηση είναι εξαιρετικά περίπλοκη: Πρέπει να ληφθεί υπόψη ο πληθυσμός Εβραίων κάθε χώρας, πολιτείας (νομού), πόλης, χωριού, αρχικά πριν τον πόλεμο, στη συνέχεια μετά τον πόλεμο, καθώς επίσης και πόσοι είχαν φυσικό θάνατο ή αφύσικο (δολοφονίες, αυτοκτονίες…), και τέλος πρέπει να υπολογιστεί ο αριθμός αυτών που διαφύγανε σε άλλες χώρες («Δεν μετράτε τους μετανάστες» λένε οι αρνητές με στόμφο). Άλλοι ιστορικοί χρησιμοποίησαν κρατικά έγγραφα, όπως πιστοποιητικά γεννήσεων και θανάτων, άλλοι αρχεία συναγωγών. Είναι τόσο πολύπλοκο το πρόβλημα, που το γεγονός ότι ο κάθε μελετητής προσφέρει διαφορετικό αποτέλεσμα μας λέει ότι τα νούμερα δεν είναι μαγειρεμένα. Αν όλοι παρουσίαζαν το ίδιο νούμερο, δεδομένης της πολυπλοκότητας και του περιθωρίου λάθους που αυτή συνεπάγεται, τότε θα έπρεπε να υποψιαστούμε δόλο.

Μία εκτίμηση της έκτασης του Ολοκαυτώματος (από το βιβλίο του Shermer)
Μία εκτίμηση της έκτασης του Ολοκαυτώματος (από το βιβλίο του Shermer)

Οι συνωμοσιολόγοι επιμένουν εδώ, λέγοντας ότι ένα ψεύτικο μεγάλο νούμερο θα κέρδιζε τη συμπάθεια όλου του κόσμου για τα πάθη των Εβραίων και θα προξενούσε ενοχές στους Ευρωπαίους, κάτι που θα έδινε το τελευταίο έναυσμα για την ίδρυση του Ισραήλ. Γιατί όμως να πάρουν τέτοιο ρίσκο οι «συνωμότες» Εβραίοι; Γιατί να ριψοκινδυνεύσουν σίγουρα χρήματα από αποζημιώσεις για αμφίβολα αποτελέσματα συναισθηματικής μορφής, που μπορεί να μην «έπιαναν»τελικά; Έτσι κι αλλιώς, οι λόγοι που οι Δυτικοί επέτρεψαν την ίδρυση του νέου κράτους ήταν ιστορικοί, πολιτιστικοί και θρησκευτικοί. Οι Εβραίοι είχαν έγγραφες υποσχέσεις από τη Βρετανία. Υπήρχαν επίσης διπλωματικοί λόγοι για την Δυτική υποστήριξη στο αίτημά τους, αλλά και στρατηγικοί. Οι Μουσουλμάνοι της περιοχής (οι πρόγονοι των σημερινών Παλαιστινίων και οι γείτονές τους) δεν είχαν πολιτική, οικονομική ή στρατηγική δύναμη να εναντιωθούν στην ίδρυση του Ισραήλ (όπως φάνηκε και με το αποτέλεσμα του πολέμου του 1948). Οι Εβραίοι αντιθέτως ήταν «γνωστοί» των Ευρωπαίων (ουσιαστικά Ευρωπαίοι και οι ίδιοι), ήταν συνεργάσιμοι και συνεννοήσιμοι. Θα αποτελούσαν καλό σύμμαχο και συνεργάτη των Δυτικών στην σχετικά άγνωστη και απρόβλεπτη Μέση Ανατολή.

Ο David Irving όσο περισσότερο «αναθεωρεί» το Ολοκαύτωμα τόσο περισσότερα βιβλία πουλάει και τόσο συχνότερα καλείται σε διαλέξεις αρνητών και ακροδεξιών ομάδων. Οι συνεχείς αναθεωρήσεις του όμως ως προς τον αριθμό των Εβραίων θυμάτων του πολέμου (στην αρχή έλεγε ότι ήταν 500 χιλιάδες, μετά «τουλάχιστον 1 εκατομμύριο» και κατέληξε στα 4 εκατομμύρια), σε συνδυασμό με την ανάμιξή του με νεοναζιστικές οργανώσεις και κόμματα, εξαφάνισαν κάθε υπόνοια αμεροληψίας του ιστορικού ή ελπίδας ότι μπορούσε να προσφέρει κάτι χρήσιμο στην συζήτηση. Το 1982, επιχείρησε να ενώσει τα νεοναζιστικά κόμματα της Βρετανίας, σε ένα κόμμα με την ονομασία Focus, στο οποίο θα έπαιζε ηγετικό ρόλο. Σε ένα συνέδριο του 1995, όσοι αγόραζαν το βιβλίο του «Ο Πόλεμος του Χίτλερ», έπαιρναν δώρο και μια σβάστικα σε μινιατούρα, όμοια με αυτήν που είχε ο Χίτλερ τοποθετημένη στη μαύρη του Μερσεντές.

Michael Shermer – Why People Believe Weird Things, 1997
Michael Shermer – Why People Believe Weird Things, 1997

Φωτογραφίες από το στρατόπεδο Μαϊντάνεκ στην Πολωνία (τραβηγμένες το 2004):

Επόμενα Προηγ

 

The dome hosts ashes from some of the burnt bodies of the prisoners - Majdanek, Poland
Ο θόλος φιλοξενεί στάχτες μερικών από τα καμένα πτώματα κρατουμένων – Majdanek, Poland

 


 

The ashes in the dome, up close – Majdanek, Poland
Οι στάχτες του θόλου από κοντά – Majdanek, Poland


On the side, the phrase “May our fate be a warning to you” – Majdanek, Poland
Στο πλάι του θόλου αναγράφεται η φράση «Η μοίρα μας ας είναι προειδοποίηση για εσάς» – Majdanek, Poland
Ovens – Majdanek, Poland
Φούρνοι– Majdanek, Poland



Ovens – Majdanek, Poland
Φούρνοι– Majdanek, Poland



Ovens – Majdanek, Poland
Φούρνοι– Majdanek, Poland

Gas chambers – Majdanek, Poland
Θάλαμος αερίων – Majdanek, Poland

Used Zyklon-B cans – Majdanek, Poland
Χρησιμοποιημένα κουτιά αερίου Zyklon-B – Majdanek, Poland

Barracks – Majdanek, Poland
Καταυλισμοί– Majdanek, Poland

Shoes, stolen by the dead – Majdanek concentration camp, Poland
Παπύτσια, κλεμμένα από τους νεκρούς – Στρατόπεδο συγκέντρωσης Majdanek, Poland

Επόμενα Προηγ
 

Η Απατηλή Γοητεία του Αιθεροβάμονα Έρωτα

Αυτό είναι ένα κεφάλαιο του βιβλίου μου Σωκράτης – ηθική φιλοσοφία στην καθημερινή ζωή

Συμπόσιο, μέρος τρίτο – Το εγκώμιο του Ερυξίμαχου

«Μια καρδιά που αγαπά μένει πάντα νέα»
ελληνικό γνωμικό

Στο Συμπόσιο του Πλάτωνα, ένας μετά τον άλλο οι συμπότες βγάζουν λόγο επαινώντας τον έρωτα. Ο Παυσανίας (τρίτος στη σειρά) τελειώνει το εγκώμιό του στον έρωτα έχοντας κάνει τον διαχωρισμό μεταξύ χυδαίου έρωτα (του Πάνδημου, του σαρκικού, που έχει αντικείμενο το σώμα) και ενάρετου (του Ουράνιου, που έχει σκοπό την πνευματική ανόρθωση και αντικείμενο την ψυχή).

Ο Ερυξίμαχος (γιατρός) συμπληρώνει στον Παυσανία, αφού θεωρεί ότι ξεκίνησε σωστά αλλά δεν ανέλυσε το θέμα επαρκώς. «Ο Έρωτας δεν περιορίζεται μόνο στις ψυχές των ανθρώπων…μα εντοπίζεται και στα ζώα, στα φυτά της γης και σε όλα τα όντα»185e. Ο έρωτας, με τις δύο υποστάσεις του, αποτελεί φυσική κληρονομιά όλων των σωμάτων. Και αφού η υγεία του σώματος είναι διαφορετική από τη νοσηρότητα, και τα ανόμοια πράγματα ποθούν και ερωτεύονται με ανόμοιο τρόπο (δηλαδή τα διαφορετικά όντα έχουν διαφορετικές επιθυμίες), άλλος έρωτας γεννιέται στο υγιές σώμα, και άλλος στο άρρωστο. Και όπως είναι ωραίο να ανταποκρίνεται κανείς στους αξιόλογους ανθρώπους και ντροπή να ενδίδει στους ακόλαστους, έτσι συμβαίνει και με όλους τους ζωντανούς οργανισμούς. Για να είναι κάποιος υγιής, πρέπει να ικανοποιεί τα καλά και υγιή στοιχεία και να πολεμά τα κακά και νοσηρά. Άρα ιατρική είναι η επιστήμη των ερωτικών σχέσεων του σώματος, που αποσκοπούν στον κορεσμό και την εκτόνωση. «Αποστολή του γιατρού είναι να συμφιλιώνει τα αλληλομισούμενα στοιχεία του οργανισμού, ώστε να αισθανθούν αμοιβαίο έρωτα»186d. Σκοπός του καλύτερου εκπροσώπου της εφαρμοσμένης ιατρικής γίνεται αυτή η παρέμβαση, η οποία θα αποβάλει τον αισχρό έρωτα για να υιοθετηθεί ο αξιοπρεπής, καθώς και η έμπνευση του έρωτα σε σώμα που δεν έχει.

Δανάη και Έρως (1544)
Δανάη και Έρως (1544) (photo)

Αλληλομισούμενα στοιχεία στον οργανισμό είναι τα διαμετρικά αντίθετα: ψυχρό-θερμό, πικρό-γλυκό, ξηρό-υγρό κλπ. Ο Ασκληπιός, ο θεός της Ιατρικής, αυτό το θεμέλιο έβαλε στην επιστήμη, την έμπνευση έρωτα και ομόνοιας σε αυτά τα στοιχεία. «Η ιατρική στο σύνολό της λειτουργεί υπό τη διεύθυνση του θεού Έρωτα, όπως επίσης και η γυμναστική και η γεωργία»186e, αλλά και η μουσική. Η αρμονία στη μουσική δημιουργείται με τη «συμφωνία» των ψηλών και χαμηλών τόνων και ο ρυθμός από τη συμφωνία των γρήγορων και των αργών. Η συμφωνία αυτή δημιουργείται από τη μουσική όταν εμπνέει έρωτα και ομόνοια μεταξύ των τόνων και των ρυθμών. Άρα, η μουσική είναι επιστήμη των ερωτικών σχέσεων στις αρμονίες και στους ρυθμούς.

Μέχρι εδώ στο εγκώμιο του Ερυξίμαχου δεν εμφανίζεται θέμα δισυπόστατου του έρωτα. Αυτό προκύπτει όταν παρουσιαστεί η ανάγκη, για την καλλιέργεια του ανθρώπου, να αξιοποιηθεί ο ρυθμός και η αρμονία είτε με τη σύνθεση είτε με την εκτέλεση. Δίκιο έχει ο Παυσανίας, λέει ο Ερυξίμαχος, ότι πρέπει να ικανοποιούμε την επιθυμία και να συντηρούμε τον έρωτα των αξιοπρεπών και όσων θέλουν να γίνουν αξιοπρεπείς. Αυτός είναι ο Ουράνιος Έρωτας, ενώ ο Πάνδημος πρέπει να προσφέρεται με περίσκεψη μόνο, ώστε να απολαμβάνει κανείς την ηδονή, χωρίς να πέφτει σε ακολασία. Έτσι και στην ιατρική, πρέπει να εξασφαλίσουμε τη σωστή χρήση της γευστικής ευχαρίστησης, ώστε να γευόμαστε απολαύσεις χωρίς τις βλαβερές συνέπειες. «Επομένως και στη μουσική και στην ιατρική και σε όλα τα άλλα, ανθρώπινα και θεϊκά, όσο είναι εφικτό, πρέπει να επιμένουμε στη διάκριση των δύο μορφών του έρωτα, γιατί και οι δύο υπάρχουν παντού»187e.

Η κυριαρχία του Έρωτα επεκτείνεται σε όλη τη φύση, καθώς, όταν τα στοιχεία (θερμά-ψυχρά κλπ) συναντήσουν τον κόσμιο έρωτα και εναρμονιστούν, οι εποχές του έτους φέρνουν άφθονη σοδειά και υγεία στους ανθρώπους και τα ζώα, όταν όμως υπερισχύσει ο αλαζονικός έρωτας, προκαλούνται καταστροφές και απώλειες, λοιμοί και ασθένειες. «Οι παγετοί και το χαλάζι και η ερυσίβη χτυπούν τα φυτά και τα ζώα, γιατί σε αυτού του είδους τις ερωτικές σχέσεις ανατρέπεται η ισορροπία, και επικρατεί η βάναυση παραβίαση του μέτρου»188b. Και οι τροχιές των άστρων που μελετά η αστρονομία και οι θυσίες των μάντεων και γενικότερα η επικοινωνία ανθρώπων και θεών αποβλέπουν στη φροντίδα του Έρωτα. «Γιατί η ασέβεια προκύπτει συνήθως από εκείνον που αρνείται να ανταποκριθεί στο κάλεσμα του κόσμιου Έρωτα»188b.

Σκηνή συμποσίου σε τοιχογραφία από τάφο στο Paestum Ιταλίας, 475 π.Χ.
Σκηνή συμποσίου σε τοιχογραφία από τάφο στο Paestum Ιταλίας, 475 π.Χ. (photo)

Ο Έρωτας, λοιπόν, με τις δύο υποστάσεις του, θα έλεγε κανείς πως είναι παντοδύναμος. «Ο Έρωτας που υπηρετείται από ανθρώπους με σωφροσύνη και δικαιοσύνη, και στον κόσμο των θεών και στο δικό μας, αυτός είναι πραγματικά παντοδύναμος και μας χαρίζει κάθε ευτυχία, ενώ συγχρόνως μας εξασφαλίζει την απρόσκοπτη επικοινωνία και την αμοιβαία αγάπη, ακόμη και με τους θεούς που είναι ανώτεροί μας»188d. Όπως η ιατρική εναρμονίζει τα οργανικά μέρη του σώματος, έτσι και ο Έρωτας θα εναρμονίσει τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, αλλά και τις σχέσεις των ανθρώπων με τους θεούς.

Ο Ερυξίμαχος αποδεικνύεται επιφανειακός, αφού το μόνο που φαίνεται ότι θέλει να προσθέσει με το εγκώμιό του, είναι ότι στον έρωτα πρέπει να τηρείται το μέτρο, όπως και σε όλα τα άλλα πράγματα, περιγράφοντας μια εικόνα του κόσμου που είναι μάλλον μεταφυσική, ενώ ταυτόχρονα η γλώσσα του έχει την επίφαση επιστημοσύνης, σε ένα εγκώμιο χωρίς εις βάθος ανάλυση και χωρίς ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Καταλήγει πολλές φορές να φτιάχνει εγκώμιο στην ιατρική παρά στον Έρωτα, σαφώς οδηγημένος από την ιδιότητα του ιατρού, που εξασκεί. Ο έρωτας, εν τέλει, για τον Ερυξίμαχο είναι το ίδιο το μέτρο (ή αλλιώς η αρμονία που αυτό επιτυγχάνει), δηλαδή περισσότερο μια ποσοτική αξία παρά μια αυθύπαρκτη έννοια ή διαδικασία. Τον βάζει να κυριαρχεί και να «εξηγεί» το καθετί στον κόσμο˙ τις σχέσεις ανθρώπων με θεούς και μεταξύ τους, την υγεία των ανθρώπων και των ζώων, την φύση και τα καιρικά φαινόμενα, τη μουσική… Τον μετέτρεψε σε κάποιου είδους συμπαντική δύναμη που αποδίδεται στα πάντα κι έτσι χάνεται στο σύνολο˙ γιατί μόνο το τίποτα χωράει στα πάντα. Εν ολίγοις, ο Ερυξίμαχος θυμίζει τις αοριστολογίες και τις κενές υποσχέσεις ενός Πάολο Κοέλο ή ενός Ντίπακ Τσόπρα˙ μεγάλα λόγια συγκαλυμμένα με όμορφες εικόνες, καλές προθέσεις και επιστημονικοφανή σοβαροφάνεια. Είναι να αναρωτιέται κανείς αν ο Ερυξίμαχος είχε ερωτευτεί ποτέ.

Όσο για την πλατωνική αφήγηση στο κείμενο, που αφορά τα διαδικαστικά του συμποσίου, εκεί ο Ερυξίμαχος αποδεικνύεται μάλλον συντηρητικός, αφού αυτός είναι που προτείνει να μην πιούν πολύ, ρυθμίζοντας την ποσότητα του κρασιού που θα καταναλώσει ο καθένας, και είναι ο πρώτος, μαζί με τον Φαίδρο, που αποχωρεί από την παρέα όταν αρχίζουν να το παρακάνουν στην καλοπέραση. Αποφεύγει τον εμπλουτισμό του λόγου μέσω της μυθολογικής αφήγησης (που χρησιμοποιούν οι άλλοι), ο λόγος του είναι στεγνός και αυστηρός, και δείχνει αυταρέσκεια (διορθώνει σε ένα σημείο τον προσωκρατικό φιλόσοφο Ηράκλειτο). Προσεκτικός στα λόγια του, αποτυχαίνει να αναφερθεί στον «παιδικό έρωτα», όπως έκαναν οι προηγούμενοι και θα κάνουν και οι επόμενοι, τηρώντας μάλλον αυτά που κήρυξε, κρατώντας το μέτρο όχι μόνο στις πράξεις, αλλά και στα λόγια του. Ακόμα και ο Leonard Bernstein στο έργο που έγραψε εμπνευσμένος από το Συμπόσιο (Serenade After Plato’s Symposium), αφιέρωσε στον Ερυξίμαχο μόλις ενάμιση λεπτό.

Παραπομπές:

Πλάτων – Συμπόσιον (ή περί έρωτος – ηθικός)

Η Προέλευση του Άη-Βασίλη και των Χριστουγέννων

Ο Ιησούς γεννήθηκε μεταξύ 7 και 2 π.Χ. σύμφωνα με ιστορικούς, θεολόγους, αλλά και τον Πάπα Βενέδικτο. Ο λάθος υπολογισμός έγινε από τον Διονύσιο τον Μικρό (Dionysius Exiguus, 470μ.Χ.-544μ.Χ.), τον εφευρέτη του σύγχρονου ημερολογίου και του διαχωρισμού της ιστορίας σε δύο εποχές βάσει της γέννησης του Ιησού, που χρησιμοποιήθηκε αργότερα από το Γρηγοριανό Ημερολόγιο. Όπως και να έχει, η ημερομηνία γέννησης του Ιησού είναι άγνωστη και μπορούμε μόνο λογικά να συμπεράνουμε πως έλαβε χώρα κάποια ανοιξιάτικη νύχτα, καθώς η αφήγηση με τον στάβλο που όλοι ξέρουμε, αναφέρει βοσκούς στην ύπαιθρο με τα ζώα τους.

Saturnalia (photo)
Σατουρνάλια (photo)

Πολύ πριν την εξάπλωση του Χριστιανισμού στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, ακόμα και πριν τη γέννηση του Ιησού, τηρούνταν διάφορα έθιμα που έμοιαζαν με τα σημερινά Χριστούγεννα, όπως το Yule του γερμανικού παγανισμού, οι γιορτές του χειμερινού ηλιοστάσιου και τα Σατουρνάλια.

Το χειμερινό ηλιοστάσιο (25 Δεκεμβρίου σύμφωνα με το Ιουλιανό ημερολόγιο) είχε μεγάλη σημασία για τους αρχαίους, καθώς οι κοινότητες της εποχής δε γνώριζαν αν θα άντεχαν τον χειμώνα, και έπρεπε να προετοιμάζονται επί εννέα μήνες για να τον περάσουν χωρίς λοιμούς, που ήταν συχνοί. Κατά το έθιμο, έκοβαν έναν μεγάλο κορμό (Yule log) και τον έκαιγαν. Η φωτιά έπρεπε να κρατήσει καθ’ όλη την σκοτεινή αυτή εποχή του χειμώνα, συμβολίζοντας το φως και τη γέννηση, μέχρι την αρχή της άνοιξης.

Λόγω, λοιπόν, της σπουδαιότητας της εποχής και επειδή οι αγρότες δεν είχαν σκληρή δουλειά το χειμώνα, αλλά και δεδομένου ότι εκείνες τις μέρες σφάζανε τα ζώα τους και άρα είχαν αφθονία κρέατος για λίγο καιρό, πολλές γιορτές έκαναν την εμφάνισή τους την περίοδο αυτήν, από τα μέσα Δεκέμβρη και μετά.

Santa Claus’ first appearance in the form we know him today, in the service of the American Civil War propaganda, wearing stars and stripes. (1963) (photo)
Η πρώτη απεικόμιση του Άη-Βασίλη όπως τον ξέρουμε, στην υπηρεσία της προπαγάνδας του αμερικάνικου εμφυλίου, φορώντας εδώ την αστερόεσσα (1863) (photo)

Μία από αυτές τις γιορτές είναι τα Σατουρνάλια (από το Saturn, Κρόνος – στα ελληνικά ονομάζονταν «Κρόνια»), που κρατούσαν μια βδομάδα (17 με 23 Δεκέμβρη), χρονολογούνται αρκετούς αιώνες πριν τη γέννηση του Ιησού και γιορτάζονταν σε όλη την έκταση της αυτοκρατορίας. Κατά τη διάρκειά τους γινόταν θυσίες στο Ναό του Κρόνου, δημόσια γεύματα, μοίρασμα δώρων σε παιδιά και μεγάλους, πολλά γλέντια και γενικά επικρατούσε πανηγυρική διάθεση, με τους πολίτες να επιδίδονται σε κατά τα άλλα απαγορευμένες πρακτικές, όπως ο τζόγος. Εθιμικά, οι ρόλοι αφεντάδων και σκλάβων αντιστρέφονταν, με τους πρώτους να σερβίρουν τους δεύτερους στο εορταστικό τραπέζι και να τους απαγορεύεται εκείνες τις μέρες να τιμωρήσουν τους δούλους τους, ακόμα και αν έδειχναν ασέβεια απέναντί τους. Ο ποιητής Κάτουλος αναφέρει τα Σατουρνάλια ως «τις καλύτερες μέρες», και ο Οράτιος σαν «Δεκεμβριανή ελευθερία». Έκλεινε η αγορά, τα σχολεία, τα δικαστήρια και δεν μπορούσε να κηρυχτεί πόλεμος. Μετά το τέλος των δημόσιων τελετών, συνέχιζαν τις γιορτές σε οικογενειακή ατμόσφαιρα στο σπίτι, και όσοι είχαν τα μέσα, θυσίαζαν έναν χοίρο. Ακόμα, στα Σατουρνάλια οι εορτάζοντες φορούσαν αμφιέσεις, μια συνήθεια που εξελίχτηκε στη γιορτή των αποκριών

Τα Γιουβενάλια ιδρύθηκαν από τον Νέρωνα το 59 μ.Χ., όταν πρώτη φορά ξύρισε τα γένια του, συμβολίζοντας το πέρασμα από την παιδική ηλικία στην ενηλικίωση. Ήταν γιορτή της γονιμότητας, με κεντρικό στοιχείο τους εφήβους και γιορτάζονταν με χορούς, μίμους και θεατρικές παραστάσεις, όπου όμως λάβαιναν μέρος όλοι οι πολίτες, νέοι και μεγάλοι, άνδρες και γυναίκες.

Puck magazine, 1896 (photo)
Περιοδικό Puck, 1896 (photo)

Με την εξάπλωση του Χριστιανισμού, τέτοιες παγανιστικές γιορτές έπρεπε να καταργηθούν, κάτι που όμως αποδείχτηκε δύσκολο λόγω της δημοτικότητάς τους. Τον τρίτο αιώνα υπήρξαν ενστάσεις για τον αντι-χριστιανικό χαρακτήρα του εορτασμού των γενεθλίων, βασισμένες στο ότι τέτοιοι εορτασμοί γίνονταν από άπιστους όπως ο Ηρώδης (Κατά Μάρκον 6:21-27) και ο Φαραώ (Γένεση 40:20-22), και στο ότι κάποιοι άγιοι καταράστηκαν την ημέρα που γεννήθηκαν, όπως ο Ιερεμίας (Ιερεμίας 20:14-15) και ο Ιώβ (Ιώβ 3:1-16). Αν και τέτοιες αντιρρήσεις ξεπεράστηκαν εύκολα, το 303 μΧ. ο Arnobius γελοιοποιεί την ιδέα να γιορτάζονται τα γενέθλια των θεών, κάτι που μας δείχνει ότι μέχρι και τις αρχές του 4ου αιώνα στην ανατολική ρωμαϊκή αυτοκρατορία δεν είχε γίνει έθιμο ακόμα η γιορτή των Χριστουγέννων, αλλά επικρατούσαν ακόμα οι αρχαϊκές.

Είχε όμως πια οριστεί η 25η Δεκεμβρίου σαν μέρα γέννησης του Χριστού, και σταδιακά ο εορτασμός της αντικατέστησε τις παγανιστικές γιορτές, κρατώντας από αυτές πολλά στοιχεία. Η γενική πανηγυρική ατμόσφαιρα, η παύση δημόσιων δραστηριοτήτων (κλείσιμο σχολείων, αγοράς, δημόσιων υπηρεσιών) και ο οικογενειακός χαρακτήρας των Χριστουγέννων προέρχονται από αυτές τις γιορτές, όπως και το μοίρασμα δώρων, που απέκτησε σιγά-σιγά κεντρικό ρόλο στους εορτασμούς, αφομοιώνοντας τον βίο του Αγίου Νικολάου, αναμεμειγμένο με στοιχεία βόρειων παραδόσεων.

Ο Άγιος Νικόλαος (270μ.Χ.-343μ.Χ.) έμεινε γνωστός για τη γενναιόδωρη διάθεσή του απέναντι στους φτωχούς, με χαρακτηριστικό το περιστατικό όπου χάρισε προίκες στις τρεις κόρες ενός ευλαβούς Χριστιανού, ώστε να μην καταλήξουν στους δρόμους. Κατά το Μεσαίωνα χαρίζονταν δώρα στα παιδιά στο όνομά του, την παραμονή της γιορτής του (6 Δεκεμβρίου). Κατά τη διάρκεια της Μεταρρύθμισης (15ος-16ος αιώνας), ο Λούθηρος, θέλοντας να εστιάσει το ενδιαφέρον των παιδιών στον Χριστό και όχι στη λατρεία αγίων, άλλαξε την ημερομηνία του εθίμου αυτού από τις 6 στις 25 Δεκεμβρίου.

(photo)
«Ο Άη-Βασίλης συμπεριλαμβάνει τώρα το αξεπέραστο μεταλλικό νερό ‘White Rock’ μεταξύ των δώρων του εθίμου» (photo)

Κατά τον εκχριστιανισμό γερμανικών φύλων, αφομοιώθηκε η εικόνα του Όντιν, ενός γενειοφόρου με μπλε μανδύα που μοίραζε δώρα από το γκρίζο του άλογο με τα οχτώ πόδια.

Στη Νορβηγία κάποιος μυθικός Tomte μοίραζε δώρα τα Χριστούγεννα φορώντας κόκκινο καπέλο.

Ο μεγαλόσωμος Πατέρας των Χριστουγέννων της Αγγλίας, εκτός από δώρα, μοίραζε και το εύθυμο αίσθημα των ημερών ντυμένος στα πράσινα. Η πιο διάσημη εικονογράφησή του ήταν σαν «Φάντασμα των Παρόντων Χριστουγέννων» για το βιβλίο του Ντίκενς Το Πνεύμα των Χριστουγέννων.

Έτσι, το έθιμο του Άγιου Νικόλαου, ‘Sinterklaas στα Ολλανδικά, μεταφέρθηκε στην Αμερική και μετονομάστηκε σε Santa Claus από αγγλόφωνους, μετατρέποντας το άλογο του Όντιν σε έλκηθρο με τάρανδους, ντύνοντάς τον στα κόκκινα όπως ο Tomte, και εμφανίζοντάς τον σαν έναν παχουλό, χαρωπό Πατέρα των Χριστουγέννων.

Από το ποίημα ενός ιερέα, Μια επίσκεψη από τον Αγ. Νικόλαο του 1837, καθορίστηκε η συνήθεια του Άη-Βασίλη να προσγειώνεται στις οροφές των σπιτιών και να μπαίνει από την καμινάδα με έναν σάκο γεμάτο παιχνίδια. Η πρώτη ζωγραφιά με τη μορφή του όπως την ξέρουμε σήμερα είναι από το περιοδικό Harpers Weekly του 1863, σχεδιασμένη από τον Thomas Nast. Στον ίδιο μάλλον οφείλεται και ο Βόρειος Πόλος σαν τόπος κατοικίας του, από μια συλλογή έργων του που συμπεριλάμβανε και ένα ποίημα με αυτήν την λεπτομέρεια του μύθου. Αργότερα, στο μύθο συμπεριλήφθηκε και η σύζυγός του, καθώς και τα ξωτικά-βοηθοί του, που φτιάχνουν τα, χειροποίητα πάντα, παιχνίδια.

Ήταν πολύ πιο μετά, τη δεκαετία του 1930, που ο Άη-Βασίλης χρησιμοποιήθηκε από την Coca-Cola σε διαφημίσεις της, και δεν ήταν καν η πρώτη εταιρία που τον εκμεταλλεύτηκε με την σημερινή του εμφάνιση. Το 1923 εμφανίστηκε σε διαφημίσεις τζιντζιμπύρας, το 1915 μεταλλικού νερού και στα τέλη του 19ου αιώνα σε εξώφυλλα του περιοδικού Puck.

The first Coca-Cola ad with Santa Claus, 1931 (photo)
Η πρώτη διαφήμιση της CocaCola με τον Άη-Βασίλη: «Βγάζω το καπέλο μου στο διάλλειμα που αναζωογονεί», 1931 (photo)

Στην Ελλάδα, ο μύθος αυτός του Santa Claus έφτασε τη δεκαετία του ’50, από συγγενείς μετανάστες που έστελναν κάρτες στις οικογένειές τους. Εδώ όμως, και ίσως και σε άλλες χώρες με πλειοψηφία Χριστιανών Ορθόδοξων, τα δώρα δεν τα μοιράζει ο Άη-Νικόλας, αλλά ο Άη-Βασίλης. Ο Άγιος Βασίλειος (ή Μέγας Βασίλειος ή Βασίλειος Καισαρείας), που προφανώς δεν είχε σχέση με έλκηθρα, χιόνια, αλλά ούτε και με δώρα, έμεινε γνωστός για το φιλανθρωπικό του έργο, αφού ίδρυσε το Πτωχοκομείο (ή «Βασιλειάδα»), όπου φροντίζονταν φτωχοί, ξένοι και άλλες ευαίσθητες κοινωνικές ομάδες. Η ιστορία του συνδέθηκε με την ιστορία του Santa Claus μάλλον λόγω συνθηκών, από ανάγκη, αφού η Ορθόδοξη Εκκλησία τηρεί τις ονομαστικές γιορτές (που φυσικά δεν αλλάζουν) και δεν μπορούσε το μοίρασμα χριστουγεννιάτικων δώρων να γίνεται στις 6 Δεκεμβρίου (δηλαδή 15 μέρες πριν την ημέρα Χριστουγέννων), καθώς θα χανόταν η ιστορική συνέχεια του εθίμου. Σαν εναλλακτική επιλέχθηκε ο Άγιος Βασίλειος, μάλλον λόγω του φιλανθρωπικού του έργου, σαν συναφές με το μοίρασμα δώρων, και λόγω του κοντινού της ημερομηνίας εορτασμού του (1η Ιανουαρίου).

Από τη γερμανική παράδοση προέρχεται και το στόλισμα δέντρου, που υπήρχε σαν χριστουγεννιάτικο έθιμο στη χώρα από τον 15ο αιώνα. Όταν, το 1840, η βασίλισσα Βικτώρια παντρεύτηκε τον ξάδερφό της, πρίγκιπα Άλμπερτ της Γερμανίας, αυτός μετέφερε το έθιμο στην Αγγλία, και από εκεί εξαπλώθηκε σε όλο τον δυτικό κόσμο.

Πολλές φορές ο εορτασμός των Χριστουγέννων απαγορεύτηκε από την Προτεσταντική θρησκεία, γιατί θεωρήθηκε πολύ παγανιστικός ή μη-βιβλικός.

Another Coca-Cola ad (photo)
Άλλη μια διαφήμιση της Coca Cola (photo)

Πηγές:

Φωτογραφίες:

Όταν ο Κάστρο ζήτησε πυρηνικό ολοκαύτωμα

“Χωρίς αμφιβολία ο Κουβανικός λαός θα είχε πολεμήσει γενναία αλλά, επίσης χωρίς αμφιβολία, ο Κουβανικός λαός θα είχε αφανιστεί ηρωικά.”
Χρουστσόφ προς Κάστρο

Κατά τη διάρκεια της σύντομης περιόδου που έμεινε γνωστή ως ‘κρίση των πυραύλων της Κούβας’, ο πλανήτης έφτασε κοντύτερα από ποτέ στη μεγαλύτερη καταστροφή που θα μπορούσε. Λιγότερο γνωστός είναι ο ρόλος του Κάστρο, ο οποίος, δύο μέρες πριν λήξει η κρίση, έστειλε σήμα στον Σοβιετικό ηγέτη Χρουστσόφ για να τον παροτρύνει να κάνει επίθεση με πυρηνικά στην Αμερική.

Το σκεπτικό του ήταν πως, σε περίπτωση εισβολής των Αμερικανών στην Κούβα, πρώτον: η επίθεση με πυρηνικά θα ήταν η μοναδική λογική κίνηση ως ανταπόδοση στην αμερικάνικη επίθεση, και δεύτερον: η εισβολή θα αποτελούσε ευκαιρία για τη Σοβιετική Ένωση ώστε να κάνει πυρηνική επίθεση προληπτικά και να εξολοθρεύσει οριστικά τους Αμερικάνους και έτσι να μην τους επιτραπεί να κάνουν αυτοί την πρώτη πυρηνική επίθεση προς τη Σοβιετική Ένωση.

source
πηγή

Ακολουθεί ολόκληρο το γράμμα (η έμφαση δική μου)

Γράμμα από τον Φιντέλ Κάστρο προς τον Νικήτα Χρουστσόφ

26 Οκτωβρίου 1962

Αγαπητέ Σύντροφε Χρουστσόφ:

Δεδομένης της ανάλυσης της κατάστασης και τις αναφορές που έχουν φτάσει σε μας, θεωρώ πως μία επίθεση είναι σχεδόν επικείμενη –μεταξύ των επόμενων 24 και 72 ωρών. Υπάρχουν δύο πιθανές εκδοχές: η πρώτη και πιο πιθανή είναι μια εναέρια επίθεση εναντίον συγκεκριμένων στόχων με μόνο σκοπό την καταστροφή τους· η δεύτερη, αν και λιγότερο πιθανή είναι δυνατή, είναι μια πλήρης εισβολή. Αυτό θα απαιτούσε μία μεγάλη δύναμη και είναι η πιο απεχθής μορφή επιθετικότητας, το οποίο μπορεί να τους αποτρέψει.

Μπορείς να είσαι σίγουρος πως θα αντισταθούμε με επιμονή, σε οποιαδήποτε εκδοχή. Το ηθικό του Κουβανικού λαού είναι εξαιρετικά υψηλό και οι άνθρωποι θα αντιμετωπίσουν την επιθετικότητα ηρωικά.

Θα ήθελα να εκφράσω σύντομα την προσωπική μου γνώμη.

Αν συμβεί η δεύτερη εκδοχή και οι ιμπεριαλιστές εισβάλλουν στην Κούβα με τον σκοπό της κατοχής της, οι κίνδυνοι της επιθετικής τους πολιτικής είναι τόσο μεγάλοι που μετά από τέτοια εισβολή η Σοβιετική Ένωση ποτέ δεν θα πρέπει να επιτρέψει τις συνθήκες στις οποίες οι ιμπεριαλιστές θα μπορούσαν να διεξάγουν πρώτοι πυρηνική επίθεση εναντίον της.

Σου το λέω αυτό γιατί πιστεύω πως η επιθετικότητα των ιμπεριαλιστών τούς κάνει εξαιρετικά επικίνδυνους, και πως αν καταφέρουν να διεξάγουν εισβολή στην Κούβα –μία βάναυση πράξη που παραβαίνει το διεθνές και το ηθικό δίκαιο- τότε εκείνη θα ήταν η στιγμή για να εξολοθρευθεί ο κίνδυνος για πάντα, σε μια πράξη απόλυτα νόμιμης αυτό-άμυνας. Όσο σκληρή και τρομερή είναι αυτή η λύση, δεν θα μπορούσε να υπάρξει άλλη.

Αυτή η άποψη διαμορφώθηκε παρατηρώντας την εξέλιξη της επιθετικής τους πολιτικής. Οι ιμπεριαλιστές, χωρίς έγνοια για την διεθνή κοινή γνώμη και εναντίον νόμων και αρχών, έχουν επιβάλλει αποκλεισμό στις θάλασσες, έχουν παραβιάσει τον εναέριο χώρο, και ετοιμάζονται να εισβάλλουν, ενώ την ίδια στιγμή εμποδίζουν κάθε πιθανότητα διαπραγμάτευσης, κι ας καταλαβαίνουν τη βαρύτητα του προβλήματος.

Υπήρξες, και είσαι, ένας ακούραστος υπερασπιστής της ειρήνης, και καταλαβαίνω πως αυτές οι στιγμές, όταν τα αποτελέσματα των υπεράνθρωπων προσπαθειών σου απειλούνται τόσο σοβαρά, πρέπει να είναι πικρές για σένα. Θα διατηρήσουμε τις ελπίδες μας πως θα σώσουμε την ειρήνη μέχρι την τελευταία στιγμή, και είμαστε έτοιμοι να συνεισφέρουμε σε αυτό με κάθε τρόπο που μπορούμε. Αλλά, την ίδια στιγμή, είμαστε γαλήνιοι και έτοιμοι να αντιμετωπίσουμε μία κατάσταση την οποία βλέπουμε ως πολύ ρεαλιστική και επικείμενη.

Σου μεταφέρω την ατελείωτη ευγνωμοσύνη και αναγνώριση του Κουβανικού λαού προς τον Σοβιετικό λαό, που έχει φανεί τόσο γενναιόδωρος και αδερφικός, μαζί με την εκ βαθέων ευγνωμοσύνη και τον θαυμασμό προς εσένα προσωπικά. Σου ευχόμαστε επιτυχία στο τεράστιο έργο σου και στις μεγάλες ευθύνες που βρίσκονται στα χέρια σου.

Αδερφικά,

Φιντέλ Κάστρο

[πηγή: pbs]

Ευτυχώς ο Χρουστσόφ δεν επηρεάστηκε από τη στάση του Κάστρο και υπέγραψε συμφωνία με τις ΗΠΑ χωρίς να λάβει υπόψη τη θερμόαιμη διάθεσή του. Του έστειλε απάντηση σε μάλλον συγκαταβατικό τόνο, όπου του υπενθυμίζει αυτό που ήταν στο μυαλό όλων την εποχή του Ψυχρού Πολέμου· πως, αν πέσει μία βόμβα, θα πέσουν όλες. Του λέει πως αν οι Ρώσοι ρίξουν πυρηνικά στην Αμερική, θα υποφέρουν μεν οι ιμπεριαλιστές, αλλά θα υποφέρουν επίσης και οι λαοί της Σοβιετικής Ένωσης αλλά και οι χώρες του ανατολικού μπλοκ (ξεχνάει να αναφέρει τους γείτονές τους) και πως η Κούβα η ίδια «θα είχε καεί στις φλόγες του πολέμου». Πως αυτή η ενέργεια θα οδηγούσε αναπόφευκτα σε «παγκόσμιο θερμοπυρηνικό πόλεμο». «Παλεύουμε εναντίον του ιμπεριαλισμού, όχι ώστε να πεθάνουμε, αλλά για να αντλήσουμε όλο το δυναμικό μας, να χάσουμε όσο λιγότερα είναι δυνατό, και αργότερα να κερδίσουμε περισσότερα» θεωρεί ο Χρουστσόφ. Συνεχίζει, λέγοντας πως με τη συμφωνία με τις ΗΠΑ επιτεύχθηκαν οι στόχοι της Σοβιετικής Ένωσης αλλά και της Κούβας, αφού αποφεύχθηκε μία μελλοντική εισβολή στο νησί είτε από τις ΗΠΑ είτε από τους συμμάχους τους (ως ρητός όρος της συμφωνίας).

source
πηγή

Ολόκληρο το γράμμα εδώ (έμφαση δική μου)

Ολόκληρο το γράμμα εδώ (έμφαση δική μου)

Γράμμα του Νικήτα Χρουστσόφ στον Φιντέλ Κάστρο

30 Οκτωβρίου 1962

Αγαπητέ Σύντροφε Φιντέλ Κάστρο:

Παραλάβαμε το γράμμα σου της 28ης Οκτωβρίου, μαζί με τις αναφορές των συνομιλιών σου και του Προέδρου Ντορτίκος με τον πρέσβη μας.

Καταλαβαίνουμε την κατάστασή σας και λαμβάνουμε υπόψη τις δυσκολίες σε αυτό το πρώτο στάδιο μετά την εξάλειψη της μέγιστης έντασης που προέκυψε από την απειλή επίθεσης από τους Αμερικάνους ιμπεριαλιστές που περιμένατε ανά πάσα στιγμή.

Καταλαβαίνουμε πως για σας μπορεί να έχουν εμφανιστεί κάποιες δυσκολίες σαν συνέπεια των υποσχέσεων που κάναμε στις Ηνωμένες Πολιτείες να αποσύρουμε τις βάσεις πυραύλων από την Κούβα με αντάλλαγμα την υπόσχεσή τους να εγκαταλείψουν τα σχέδιά τους να εισβάλλουν στην Κούβα και να αποτρέψουν τους συμμάχους τους στο Δυτικό ημισφαίριο από το να κάνουν κάτι τέτοιο, να τερματίσουν την λεγόμενη «καραντίνα» τους –την επιβολή αποκλεισμού της Κούβας. Αυτή η δέσμευση οδήγησε στον τερματισμό την διαμάχη στην Καραϊβική, μία διαμάχη που συνεπαγόταν, όπως μπορείς να καταλάβεις καλά, μία αντιπαράθεση υπερδυνάμεων και τη μετατροπή της σε παγκόσμιο πόλεμο όπου οι πύραυλοι και θερμοπυρηνικά όπλα θα χρησιμοποιούνταν. Σύμφωνα με τον πρέσβη μας, κάποιοι Κουβανοί αισθάνονται πως ο Κουβανικός λαός θα προτιμούσε μία δήλωση διαφορετικού τύπου, μία που δεν θα αφορούσε την απόσυρση των πυραύλων. Είναι πιθανό πως τέτοια αισθήματα υπάρχουν μεταξύ του λαού. Αλλά εμείς, πολιτικοί και αρχηγοί κρατών, είμαστε οι ηγέτες του λαού και ο λαός δεν γνωρίζει τα πάντα. Γι’ αυτό πρέπει να ηγηθούμε μπροστά από το λαό. Τότε θα μας ακολουθούν και θα μας σέβονται.

Αν, ενδίδοντας στο κοινό συναίσθημα, επιτρέπαμε στους εαυτούς μας να παρασυρθούμε από τους πιο φλογισμένους τομείς των μαζών, και αν είχαμε αρνηθεί να πετύχουμε μια λογική συμφωνία με την κυβέρνηση των ΗΠΑ, πιθανών θα είχε ξεσπάσει πόλεμος, με συνέπεια εκατομμύρια θανάτους. Εκείνοι που θα επιζούσαν θα κατηγορούσαν τους ηγέτες για τη μη λήψη των μέτρων που θα είχαν αποτρέψει αυτόν τον πόλεμο εξόντωσης.

Η αποτροπή του πολέμου και μιας εισβολής στην Κούβα δεν εξαρτήθηκε μόνο από μέτρα που πήραν οι κυβερνήσεις μας, αλλά επίσης από την ανάλυση και την εξέταση των ενεργειών του εχθρού κοντά στην περιοχή σας. Εν συντομία, η κατάσταση έπρεπε να λογαριαστεί σαν σύνολο.

Κάποιοι λένε πως δεν συμβουλευτήκαμε σε ικανοποιητικό βαθμό μεταξύ μας πριν λάβουμε την απόφαση την οποία γνωρίζετε.

Στην πραγματικότητα, θεωρούμε πως όντως έγιναν συμβουλεύσεις, αγαπητέ Σύντροφε Φιντέλ Κάστρο, εφόσον παραλάβαμε τα σήματά σου, το ένα πιο ανησυχητικό από το άλλο, και τελικά το σήμα σου της 27ης Οκτωβρίου όπου είπες πως ήσουν σχεδόν σίγουρος ότι μια επίθεση εναντίον της Κούβας ήταν επικείμενη. Σύμφωνα με σένα ήταν μόνο θέμα χρόνου: 24 ή 72 ώρες.

Έχοντας παραλάβει αυτό το πολύ ανησυχητικό σήμα από σένα, και γνωρίζοντας το κουράγιο σου, θεωρήσαμε πως η ανησυχία ήταν απόλυτα δικαιολογημένη.

Δεν ήταν αυτή διαβούλευση εκ μέρους σου; Ερμηνεύσαμε εκείνο το σήμα σαν ένα σημάδι μέγιστου συναγερμού. Αλλά αν είχαμε συνεχίσει τις διαβουλεύσεις σε τέτοιες συνθήκες, γνωρίζοντας πως οι πολεμοχαρής και αχαλίνωτοι μιλιταριστές των Ηνωμένων Πολιτειών ήθελαν να αρπάξουν την ευκαιρία και να επιτεθούν στην Κούβα, θα χάναμε τον χρόνο μας και το χτύπημα ενδεχομένως θα λάμβανε χώρα.

Πιστεύουμε πως η παρουσία των στρατηγικών πυραύλων μας στην Κούβα έχει πολώσει την προσοχή των ιμπεριαλιστών. Φοβόνταν πως θα χρησιμοποιούνταν, και γι’ αυτό θα επιδίωκαν την εξολόθρευσή τους, είτε βομβαρδίζοντάς τους είτε κάνοντας εισβολή στην Κούβα. Και πρέπει να αναγνωρίσουμε πως είχαν την ικανότητα να τους αχρηστεύσουν. Γι’ αυτό, επαναλαμβάνω, η ανησυχία σου ήταν δικαιολογημένη.

Στο σήμα σου της 27ης Οκτωβρίου πρότεινες να ήμασταν οι πρώτοι που θα κάναμε πυρηνική επίθεση στην περιοχή του εχθρού. Φυσικά καταλαβαίνεις πού θα μας οδηγούσε αυτό. Δεν θα ήταν μια απλή επίθεση, αλλά το ξεκίνημα ενός παγκόσμιου θερμοπυρηνικού πολέμου.

Αγαπητέ Σύντροφε Φιντέλ Κάστρο, βρίσκω την πρότασή σου λανθασμένη, ακόμα κι αν καταλαβαίνω τους λόγους σου.

Βιώσαμε μία πολύ σημαντική στιγμή, ένα παγκόσμιος θερμοπυρηνικός πόλεμος θα είχε ξεσπάσει. Φυσικά οι Ηνωμένες Πολιτείες θα είχαν υποφέρει τεράστιες απώλειες, αλλά η Σοβιετική Ένωση και ολόκληρο το σοσιαλιστικό μπλοκ θα είχε επίσης υποφέρει πολύ. Είναι μάλιστα δύσκολο να πει κανείς πώς θα είχαν εξελιχτεί τα πράγματα για τον Κουβανικό λαό. Πρώτα απ’ όλα, η Κούβα θα είχε καεί στις φλόγες του πολέμου. Χωρίς αμφιβολία ο Κουβανικός λαός θα είχε πολεμήσει γενναία αλλά, επίσης χωρίς αμφιβολία, ο Κουβανικός λαός θα είχε αφανιστεί ηρωικά. Παλεύουμε εναντίον του ιμπεριαλισμού, όχι ώστε να πεθάνουμε, αλλά για να αντλήσουμε όλο το δυναμικό μας, να χάσουμε όσο λιγότερα είναι δυνατό, και αργότερα να κερδίσουμε περισσότερα, ώστε να ήμαστε ο νικητής και να κάνουμε τον κομμουνισμό να θριαμβεύσει.

Τα μέτρα τα οποία έχουμε λάβει μας έχουν επιτρέψει να φτάσουμε τον στόχο που είχαμε θέσει όταν αποφασίσαμε να στείλουμε τους πυραύλους στην Κούβα. Αποσπάσαμε από τις Ηνωμένες Πολιτείες τη δέσμευση να μην εισβάλλουν στην Κούβα και να μην επιτρέψουν στους Λατινοαμερικάνους συμμάχους τους να κάνουν το ίδιο. Τα καταφέραμε όλα αυτά χωρίς πυρηνικό πόλεμο.

Πιστεύουμε πως πρέπει να εκμεταλλευτούμε όλες τις πιθανότητες να υπερασπιστούμε την Κούβα, να ισχυροποιήσουμε την ανεξαρτησία και την κυριαρχία της, να ανατρέψουμε τη μιλιταριστική επιθετικότητα, και να αποτρέψουμε έναν παγκόσμιο θερμοπυρηνικό πόλεμο στο παρόν στάδιο.

Όλα αυτά τα έχουμε καταφέρει.

Φυσικά έχουμε κάνει παραχωρήσεις, έχουμε αναλάβει ορισμένες δεσμεύσεις. Ενεργήσαμε πάνω στην αρχή των ανταποδοτικών παραχωρήσεων. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουνε επίσης κάνει παραχωρήσεις, έχουν δεσμευτεί δημοσίως, σε ολόκληρο τον κόσμο, να μην επιτεθούν στην Κούβα.

Συνεπώς, αν συγκρίνουμε μια επίθεση από τις ΗΠΑ και θερμοπυρηνικό πόλεμο από τη μία, και από την άλλη τις δεσμεύσεις που έγιναν, τις ανταποδοτικές παραχωρήσεις, την εγγύηση του απαραβίαστου της Κούβας, και την αποτροπή ενός παγκόσμιου πολέμου, τότε νομίζω πως το συμπέρασμα είναι ξεκάθαρο.

Φυσικά, όσον αφορά την άμυνα της Κούβας και άλλων σοσιαλιστικών χωρών δεν μπορούμε να εμπιστευόμαστε την υπόσχεση των ΗΠΑ (να μην εισβάλλουν στην Κούβα). Έχουμε πάρει, και συνεχίζουμε να παίρνουμε, κάθε μέτρο για να ενδυναμώσουμε τις άμυνές μας και για να συγκεντρώσουμε τις αναγκαίες δυνάμεις για μια αντεπίθεση. Αυτή τη στιγμή, με τα όπλα που έχουμε δώσει στην Κούβα, είναι ικανή να αμυνθεί τον εαυτό της περισσότερο από ποτέ. Ακόμα και μετά την κατεδάφιση των πυραυλικών εγκαταστάσεων θα έχεις ικανοποιητικά δυνατό οπλισμό ώστε να απωθήσεις τον εχθρό στην ξηρά, τη θάλασσα, και στον εναέριο χώρο κοντά στην περιοχή σου.

Περαιτέρω, όπως θα θυμηθείς, δηλώσαμε στο μήνυμά μας στον πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών στις 28 Οκτωβρίου πως: «επιθυμούμε ταυτοχρόνως να διαβεβαιώσουμε τον Κουβανικό λαό πως ήμαστε στο πλάι του και πως δεν θα εγκαταλείψουμε το καθήκον μας να βοηθήσουμε τον Κουβανικό λαό.» Είναι φανερό σε όλους πως αυτή είναι μια πολύ σοβαρή προειδοποίηση την οποία απευθύνουμε στον εχθρό.

Δήλωσες στις διασκέψεις πως δεν μπορεί κανείς να εμπιστεύεται τις ΗΠΑ. Φυσικά έχεις δίκιο. Οι δηλώσεις σου για τις συνθήκες διαπραγμάτευσης με τις ΗΠΑ είναι εξίσου σωστές. Το να έχεις καταρρίψει ένα αεροσκάφος των ΗΠΑ πάνω από Κουβανικό έδαφος αποτέλεσε στο τέλος μία χρήσιμη πράξη γιατί επιτεύχθηκε χωρίς περιπλοκές. Είναι ένα μάθημα για τους ιμπεριαλιστές. Φυσικά οι εχθροί μας θα ερμηνεύσουν τα γεγονότα με τον δικό τους τρόπο. Η Κουβανική αντεπανάσταση επίσης θα επιχειρήσει να σηκώσει κεφάλι. Αλλά εμείς πιστεύουμε πως έχεις πλήρη έλεγχο πάνω στον εσωτερικό εχθρό χωρίς τη βοήθειά μας. Το πιο σημαντικό πράγμα που έχουμε επιτύχει είναι να σταματήσουμε, προς το παρόν, μία επίθεση από εξωτερικούς εχθρούς.

Θεωρούμε πως η επιθετική χώρα έχει υποστεί μια ήττα. Προετοιμαζόταν να επιτεθεί στην Κούβα, αλλά τη σταματήσαμε και την υποχρεώσαμε να υποσχεθεί στον κόσμο ότι δεν θα το κάνει αυτή τη στιγμή. Πιστεύουμε πως αυτή είναι μια μεγάλη νίκη. Φυσικά, οι ιμπεριαλιστές δε θα σταματήσουν να μάχονται εναντίον του κομμουνισμού. Αλλά κι εμείς επίσης έχουμε τα σχέδιά μας και θα πάρουμε τις αποφάσεις μας. Αυτή η διαδικασία του αγώνα θα διαρκέσει όσο υπάρχουν σε αυτή τη γη δύο κοινωνικοπολιτικά συστήματα, μέχρι ένα από τα συστήματα, και ξέρουμε πως αυτό θα είναι το κομμουνιστικό μας σύστημα, να θριαμβεύσει παγκοσμίως.

Σύντροφε Φιντέλ Κάστρο, έχουμε αποφασίσει να σου στείλουμε αυτή την απάντηση όσο πιο σύντομα γίνεται. Θα κάνουμε μια πιο λεπτομερή ανάλυση του τι συνέβη σε ένα γράμμα που θα σου στείλουμε σύντομα. Σε αυτό το γράμμα θα κάνουμε μια ανάλυση της κατάστασης σε μεγαλύτερο βάθος και θα σου δώσουμε τη γνώμη μας για τα αποτελέσματα της διευθέτησης της κρίσης.

Σε αυτό το σημείο, οι διαπραγματεύσεις μιας διευθέτησης ξεκινάνε και σου ζητάμε να επικοινωνήσεις τη στάση σου σε μας. Εμείς, από τη μεριά μας, θα σε κρατάμε ενήμερο για την πρόοδο των διαπραγματεύσεων και θα κάνουμε τις αναγκαίες διαβουλεύσεις.

Σύντροφε Φιντέλ Κάστρο, σου ευχόμαστε κάθε πιθανή επιτυχία, και είμαι σίγουρος πως θα την καταφέρεις. Υπάρχουν ακόμα σκευωρίες εναντίον σου. Αλλά μαζί σου, σκοπεύουμε να κάνουμε όλα τα βήματα για να τις ανατρέψουμε και να συνεισφέρουμε στην ενδυνάμωση και στην ανάπτυξη της Κουβανικής Επανάστασης.

Νικήτα Χρουστσόφ

[Πηγή: pbs]

Ο Κάστρο τού στέλνει απάντηση, στην οποία φαίνεται εκνευρισμένος, θεωρώντας πως ο Χρουστσόφ τον παρεξήγησε στις εκτιμήσεις του. Φυσικά και ήξερε, του λέει, πως ο κουβανικός λαός θα εξαφανιζόταν από προσώπου γης αν γινόταν πόλεμος. Επιμένει όμως πως αυτή ήταν η μοναδική επιλογή σε περίπτωση εισβολής· «τι θα μπορούσαμε να κάνουμε με τους παρανοϊκούς που εξαπέλυσαν τον πόλεμο;» αναρωτιέται, θεωρώντας πως το μόνο λογικό ενδεχόμενο ενός συμβατικού πολέμου (εισβολή στην Κούβα) είναι η κλιμάκωση με μια πυρηνική απάντηση. «Θεωρώ ότι απ’ τη στιγμή που ξεσπά η επιθετικότητα, δεν πρέπει να δίνει κανείς στον επιτιθέμενο το προνόμιο να αποφασίζει, επιπλέον, για το πότε να χρησιμοποιήσει πυρηνικά.»

source
πηγή

Ολόκληρο το γράμμα εδώ

Ολόκληρο το γράμμα εδώ

Γράμμα από τον Φιντέλ Κάστρο προς τον Νικήτα Χρουστσόφ

31 Οκτωβρίου 1962

Αγαπητέ Σύντροφε Χρουστσόφ,

Έλαβα την επιστολή σου, με ημερομηνία 30 Οκτώβρη. Ισχυρίζεσαι ότι πράγματι μας συμβουλεύτηκες πριν υιοθετήσεις την απόφαση για απόσυρση των στρατηγικών πυραύλων. Βασίζεσαι στα ανησυχητικά νέα που λες πως έφτασαν σε σένα απ’ την Κούβα και τέλος, στο τηλεγράφημά μου της 26ης Οκτώβρη. Δεν ξέρω τι νέα πήρες. Μπορώ να σου απαντήσω για το μήνυμα που σου έστειλα το απόγευμα της 26ης Οκτώβρη, και που έλαβες την 27η.

Αυτό που κάναμε ενόψει των γεγονότων, σύντροφε Χρουστσόφ, ήταν να ετοιμαστούμε να πολεμήσουμε. Στην Κούβα ένα είδος σειρήνας ηχούσε, αυτό των σταθμών μάχης.

Όταν, κατά τη δική μας άποψη, κατέστη επικείμενη η ιμπεριαλιστική επίθεση, το θεώρησα σωστό να σε συμβουλεύσω ανάλογα και να επισημάνω τόσο στη Σοβιετική κυβέρνηση όσο και στο στρατό ότι υπήρχαν Σοβιετικές δυνάμεις έτοιμες να ριχτούν στη μάχη στο πλάι μας ώστε να υπερασπιστούν τη Δημοκρατία της Κούβας από την ξένη επιθετικότητα — από την πιθανότητα μιας επίθεσης την οποία δεν μπορούσαμε να αποτρέψουμε, μπορούσαμε όμως να αντισταθούμε απέναντί της.

Σου είπα ότι το ηθικό των ανδρών μας ήταν πολύ ψηλό και ότι θα υπήρχε ηρωική αντίσταση στην επιθετικότητα. Στο τέλος του μηνύματος σού επανέλαβα ότι αναμέναμε τα γεγονότα με ψυχραιμία.

Ο κίνδυνος δεν μπορούσε να μας κάνει εντύπωση, γιατί ο κίνδυνος κρέμεται πάνω απ’ την πατρίδα μας εδώ και πολύ καιρό και από κάποια άποψη τον έχουμε συνηθίσει.

Οι Σοβιετικοί στρατιώτες που βρίσκονται στο πλευρό μας γνωρίζουν πόσο αξιοθαύμαστη είναι η στάση του λαού μας σε όλη αυτή την κρίση, όπως και η βαθιά αδελφότητα που δημιουργήθηκε στον στρατό των δύο λαών κατά τη διάρκεια των αποφασιστικών ωρών.

Αμέτρητα μάτια Κουβανών και Σοβιετικών στρατιωτών πρόθυμων να πεθάνουν με την υπέρτατη αξιοπρέπεια γέμισαν δάκρυα όταν έμαθαν την απρόσμενη, ξαφνική και ουσιαστικά χωρίς προϋποθέσεις απόφαση απόσυρσης των όπλων.

Μπορεί να μην γνωρίζεις τον βαθμό στον οποίο ο κουβανικός λαός ήταν έτοιμος να κάνει το καθήκον του για το έθνος μας και την ανθρωπότητα.

Κατάλαβα καθώς τα έγραφα, πως τα λόγια της επιστολής μου μπορεί να παρερμηνεύονταν εκ μέρους σου. Και αυτό συνέβη, ίσως επειδή δεν τα διάβασες προσεκτικά, ίσως εξαιτίας της μετάφρασης, ίσως επειδή ήθελα να πω πολλά σε τόσες λίγες γραμμές. Όμως δε δίστασα να το κάνω. Πιστεύεις, σύντροφε Χρουστσόφ, ότι σκεφτόμασταν τόσο εγωιστικά τον εαυτό μας, τον γενναιόδωρο, έτοιμο να θυσιαστεί λαό μας, όχι ασυνείδητα αλλά με πλήρη επίγνωση του κινδύνου που διέτρεχε;

Όχι, Σύντροφε Χρουστσόφ. Λίγες φορές στην ιστορία, και ίσως να πρέπει να πούμε ποτέ πριν –γιατί ποτέ πριν ένας λαός δεν αντιμετώπισε έναν τέτοιο τρομακτικό κίνδυνο [πυρηνικού πολέμου]– δεν ήταν τόσο πρόθυμος ένας λαός να πολεμήσει και να πεθάνει με τέτοια οικουμενική συναίσθηση του καθήκοντος.

Γνωρίζαμε, και μην προϋποθέτεις ότι το αγνοούσαμε, ότι θα εξαλειφόμασταν από προσώπου γης, όπως υπονοείς στην επιστολή σου, αν γινόταν πυρηνικός πόλεμος. Όμως αυτό δεν μας έσπρωξε να σου ζητήσουμε να αποσύρεις τους πυραύλους, δεν μας έσπρωξε να σου ζητήσουμε να υποχωρήσεις. Νομίζεις ότι εμείς θέλαμε αυτόν τον πόλεμο; Αλλά πώς να τον σταματούσαμε αν γινόταν τελικά η εισβολή; Η πραγματικότητα είναι ότι αυτό το γεγονός ήταν εφικτό, ότι ο ιμπεριαλισμός παρεμπόδιζε κάθε λύση και ότι οι απαιτήσεις του ήταν, απ’ τη δική μας οπτική, αδύνατο να γίνουν δεκτές από την ΕΣΣΔ και την Κούβα.

Κι αν ξέσπαγε ο πόλεμος, τι θα μπορούσαμε να κάνουμε με τους παρανοϊκούς που εξαπέλυσαν τον πόλεμο;  Εσύ ο ίδιος είπες πως κάτω από τις τρέχουσες συνθήκες ένας τέτοιος πόλεμος θα κλιμακωνόταν γρήγορα σε πυρηνικό.

Θεωρώ ότι απ’ τη στιγμή που ξεσπά η επιθετικότητα, δεν πρέπει να δίνει κανείς στον επιτιθέμενο το προνόμιο να αποφασίζει, επιπλέον, για το πότε να χρησιμοποιήσει πυρηνικά. Η καταστροφική δύναμη αυτών των όπλων είναι τόσο μεγάλη, η ταχύτητα της κρούσης τους τόσο σημαντική, που ο επιτιθέμενος θα είχε ένα αξιοσημείωτο αρχικό πλεονέκτημα.

Και δεν σου πρότεινα, σύντροφε Χρουστσόφ, να είναι η ΕΣΣΔ ο επιτιθέμενος, γιατί αυτό θα ήταν παραπάνω από λάθος· θα ήταν ανήθικο και αξιοπεριφρόνητο εκ μέρους μου. Αλλά από τη στιγμή που οι ιμπεριαλιστές επιτίθενται στην Κούβα, και ενώ υπάρχουν Σοβιετικές δυνάμεις σταθμευμένες στην Κούβα για να μας βοηθήσουν στην άμυνά μας σε περίπτωση επίθεσης από το εξωτερικό, οι ιμπεριαλιστές μέσω αυτής της πράξης θα γινόταν επιτιθέμενοι και στην Κούβα και στην ΕΣΣΔ, και εμείς θα απαντούσαμε με ένα χτύπημα που θα τους εξάλειφε από προσώπου γης.

Όλοι έχουν τις γνώμες τους και εγώ κρατώ τη δική μου για την επικινδυνότητα των επιθετικών κύκλων του Πενταγώνου και το πόσο προτιμούν τα προληπτικά χτυπήματα. Δεν πρότεινα, σύντροφε Χρουστσόφ, να επιτεθεί η Σοβιετική Ένωση εν τω μέσω της κρίσης, όπως φαίνεται να λέει η επιστολή σου. Είπα μάλλον, ότι μετά από μια ιμπεριαλιστική επίθεση [στην Κούβα], η ΕΣΣΔ πρέπει να δράσει χωρίς δισταγμό και δεν πρέπει ποτέ να κάνει το λάθος να επιτρέψει την ανάπτυξη συνθηκών τέτοιων ώστε ο εχθρός να χτυπήσει πρώτος την ΕΣΣΔ. Και με αυτή την έννοια, σύντροφε Χρουστσόφ, διατηρώ την άποψή μου, γιατί την κατανοώ ως αληθινή και δίκαιη αξιολόγηση της συγκεκριμένης κατάστασης. Μπορεί να μπορείς να με πείσεις ότι κάνω λάθος, δεν μπορείς όμως να μου λες ότι κάνω λάθος χωρίς να με πείσεις.

Γνωρίζω ότι πρόκειται για ευαίσθητο θέμα, το οποίο μπορεί να εγερθεί μόνο σε συνθήκες όπως αυτές και σε πολύ προσωπικό μήνυμα.

Μπορεί να αναρωτιέσαι γιατί νιώθω την ανάγκη να το θέσω. Το κάνω χωρίς να με ανησυχεί πόσο δύσκολο είναι, ακολουθώντας τις επιταγές της συνείδησής μου ως επαναστατικό καθήκον, και εμπνευσμένος από τα πιο ανιδιοτελή συναισθήματα θαυμασμού και αγάπης για την ΕΣΣΔ, διότι αυτό που εκπροσωπεί αντιπροσωπεύει το μέλλον της ανθρωπότητας. Και το κάνω επειδή με απασχολεί να μην είναι η ΕΣΣΔ ποτέ ξανά το θύμα της προδοσίας και της ύπουλης φύσης των επιτιθέμενων, όπως ήταν το 1941, που κόστισε τόσες ζωές και τόση καταστροφή. Επιπλέον, μιλάω όχι σαν φασαριόζος αλλά σαν μαχητής από τα πιο επικίνδυνα χαρακώματα.

Δεν καταλαβαίνω γιατί λες πως μας συμβουλεύτηκες για την απόφαση που πήρες.

Δεν θα επιθυμούσα τίποτε περισσότερο απ’ το να κάνω λάθος αυτή τη στιγμή. Εύχομαι μονάχα να είχες δίκαιο.

Δεν είναι λίγοι οι Κουβανοί, όπως πληροφορήθηκες, αλλά πολλοί, που αυτή τη στιγμή νιώθουν ανείπωτη πικρία και θλίψη.

Οι ιμπεριαλιστές ξανακάνουν λόγο για εισβολή στην πατρίδα μας, απόδειξη του πόσο εφήμερες και ανάξιες εμπιστοσύνης είναι οι υποσχέσεις τους. Ο λαός μας όμως διατηρεί την ακατανίκητή του βούληση να αντισταθεί στους επιτιθέμενους και ίσως, περισσότερο από ποτέ, να εμπιστευτεί τον εαυτό του στη βούλησή του για πάλη.

Εμείς θα παλέψουμε ενάντια στις αρνητικές συνθήκες, θα ξεπεράσουμε τις τωρινές δυσκολίες και θα βγούμε μπροστά. Και τίποτε δεν μπορεί να καταστρέψει τα δεσμά φιλίας και την ατέρμονη ευγνωμοσύνη που νιώθουμε προς την ΕΣΣΔ.

Αδελφικά,

Φιντέλ Κάστρο

[Πηγή: leninreloaded]

Αν ήδη ξέραμε πόσο κοντά φτάσαμε σε πυρηνικό όλεθρο κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, και ειδικά κατά τη συγκεκριμένη κρίση των πυραύλων της Κούβας, η ανάγνωση της συγκεκριμένης αλληλογραφίας μας δίνει μία απροκάλυπτη ματιά στο μυαλό ενός από τους πρωταγωνιστές της κρίσης. Ένα μυαλό που θεωρούσε πως υπάρχει και κάτι καλό στο ενδεχόμενο πυρηνικού ολοκαυτώματος, που είναι έτοιμος να θυσιαστεί και να θυσιάσει το λαό της Κούβας για να καταστραφεί ο εχθρός του.

Και ο Τσε εξέφρασε ίδια αισθήματα, όταν έγραψε (στο Tactics and strategy of the Latin American Revolution, 1962) «Ιδού ένα διεγερτικό παράδειγμα ενός λαού που είναι προετοιμασμένος να υποφέρει πυρηνικό σφαγιασμό ώστε οι στάχτες του να προσφέρουν τα θεμέλια για νέες κοινωνίες» και «πρέπει να ακολουθήσουμε τον δρόμο της απελευθέρωσης ακόμα κι αν κοστίσει εκατομμύρια θυμάτων ενός πυρηνικού πολέμου».

Ο Κάστρο έζησε αρκετά για να παραδεχτεί το λάθος που έκανε, μια παραδοχή που δε θα άξιζε μια τσακιστή δεκάρα αν η προτροπή του είχε ληφθεί στα σοβαρά.

Οι πρόθυμοι αυτόχειρες του Χίτλερ – οι Γερμανοί καμικάζι της μονάδας Λεωνίδας

Ο φασισμός νικιέται επανειλημμένα, αλλά συνήθως δεν παραδίδεται. Αρνείται την ήττα του, κρατιέται από την ελάχιστη ελπίδα, στέλνει στον θάνατο και τους τελευταίους του ήρωες, χρησιμοποιεί τους στρατιώτες στον πόλεμο όπως τους πολίτες στην ειρήνη: σαν αντικείμενα. Επειδή για το φασισμό δεν υπάρχουν πολίτες, υπάρχουν δούλοι. Το άτομο δεν έχει αξία, οι ανάγκες του είναι ασήμαντες και ο θάνατος ηρωικός (ακόμα και αναγκαίος). Όταν ο ηγέτης φασίστας κινδυνεύει, κινδυνεύει μαζί του ολόκληρη η χώρα˙ γιατί όπως οι έχοντες θέλουν φεύγοντας να «τα πάρουν μαζί τους», έτσι και όταν ο κάθε φυρερίσκος βλέπει το τέλος να έρχεται, αλίμονο στην δικιά του ιδιοκτησία: τον λαό. Μια τέτοια ύστατη, απεγνωσμένη ιστορική στιγμή θα δούμε εδώ, σε ένα περιστατικό που έχει αποσιωπηθεί δεόντως.

Ίσως δεν υπάρχει ιστορικό φαινόμενο πιο εξαντλητικά μελετημένο, από την άνοδο των Ναζί και τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Κι όμως, ακόμα υπάρχουν κάποιες ανεξερεύνητες πτυχές του. Όσοι από τους εμπλεκόμενους στην ίδρυση και λειτουργία της μονάδας επιθέσεων αυτοκτονίας των SS επέζησαν, επέλεξαν να αποσιωπήσουν τη συμμετοχή τους ή και την ύπαρξη την ίδια της μονάδας, ίσως σε μια προσπάθεια αποφυγής δυσάρεστων ερωτήσεων, και παραδοχών της ηττοπάθειας του στρατού και της απελπισίας της ηγεσίας στους τελευταίους μήνες του πολέμου. Τα στοιχεία μέχρι και σήμερα παραμένουν λίγα και αποσπασματικά.

Λίγο πριν την ήττα της Γερμανίας από τους Συμμάχους, και ενώ ο Χίτλερ ήταν ήδη κλεισμένος στο καταφύγιο όπου τελικά αυτοκτόνησε, οι Ναζί δοκίμασαν ένα τελευταίο σχέδιο. Εκπαίδευσαν ένα Σώμα πιλότων, το Sonderkommando Elbe, για την εκτέλεση επιθέσεων εμβολισμού εχθρικών στόχων. Η έμπνευση της ίδρυσης του Σώματος βάσει των επιτυχιών των Ιαπώνων καμικάζι δεν επιβεβαιώνεται με στοιχεία, αλλά είναι πολύ πιθανή.

Τυπικά, αυτές δεν ήταν επιθέσεις αυτοκτονίας, καθώς το σκεπτικό ήταν οι πιλότοι να διαφύγουν από το αεροσκάφος (Bf 109) πριν τη σύγκρουση, και να επιβιώσουν, για να ξαναπετάξουν. Το γεγονός όμως ότι δεν υπήρχε σύστημα εκτόξευσης του πιλότου (η συγκεκριμένη τεχνολογία ήταν καινούργια και χρησιμοποιήθηκε σε περίπου 50-60 γερμανικά αεροπλάνα στον 2ο Παγκόσμιο), έριχνε τις πιθανότητες επιβίωσης στο 5%, κάτι που κάνει πολύ αμφίβολο αν οι 2.000 εθελοντές περίμεναν πραγματικά να γλιτώσουν από την επίθεσή τους.

Ramming depiction by Helmuth Ellgaard, 1944 (photo)
Εικονογράφηση εμβολισμού από τον Helmuth Ellgaard, 1944 (photo)

Σκοπός των Sonderkommando ήταν να καθυστερήσουν για 4-6 βδομάδες την Αμερικάνικη προώθηση των βομβαρδιστικών που ισοπέδωναν τον στρατό και τις πόλεις τους, ώστε να έχουν χρόνο να κατασκευάσουν νέα αερομαχητικά (Me 262) και να ανανεώσουν το απόθεμά τους σε καύσιμα, για να ξαναποκτήσουν κυριαρχία στον αέρα. Στόχος των πιλότων ήταν οι ουρές των Συμμαχικών βομβαρδιστικών, ή εναλλακτικά το φτερό πίσω από τη μηχανή ή το κόκπιτ.

Η πρώτη από τις δύο αποστολές της ομάδας (αποστολή «Werewolf») έγινε στις 7 Απριλίου 1945, με 180 αεροσκάφη Bf 109 να αντιμετωπίζουν πάνω από 1.300 Αμερικάνικα (συν τα συνοδευτικά τους), μια αναλογία που κάνει την επιχείρηση να μοιάζει με εξάσκηση στην παράνοια. Τα αρχεία των Αμερικάνων μιλάνε για καταστροφή 8 με 15 βομβαρδιστικών, ενώ η Λουφτβάφε, μάλλον φουσκώνοντας τα νούμερα, αναφέρει 22 με 24.

Η δεύτερη αποστολή έλαβε χώρα 10 μέρες μετά, εναντίον του Σοβιετικού στρατού καθώς διέσχιζε τις γέφυρες του ποταμού Όντερ ανατολικά του Βερολίνου στα σύνορα με την Πολωνία. Οι Γερμανοί κατάφεραν την καταστροφή μερικών γεφυρών, αλλά και στις δύο περιπτώσεις οι απώλειες που προκάλεσαν ήταν ελάχιστες, και αποτέλεσαν μόνο μια μικρή ενόχληση και καθυστέρηση.

Οι Sonderkommando δεν είναι η πρώτη μονάδα που σχηματίστηκε με σκοπό τη χρησιμοποίηση ανδρών σαν βόμβες. Νωρίτερα, τον Φεβρουάριο του 1944 – μήνες πριν τους Ιάπωνες καμικάζι – είχε προταθεί σε έναν απρόθυμο Χίτλερ ο σχηματισμός της αεροπορικής μονάδας «Λεωνίδας» από την φανατική Ναζί Χάνα Ράιτς, η οποία μάλλον, αν κρίνουμε από το όνομα που έδωσε στην ομάδα που οραματίστηκε, ήθελε να δανειστεί λίγο από των ηρωισμό των Σπαρτιατών. Ο Χίτλερ αρνήθηκε αυτήν την απελπισμένη ιδέα της αυτοθυσίας, αφού πίστευε ότι η πολεμική προσπάθεια δεν είχε ακόμα φτάσει σε αδιέξοδο. Η Ράιτς ήταν σημαντική φυσιογνωμία του πολέμου, καθώς ήταν η μία από τις δύο γυναίκες που τιμήθηκαν με τον Σιδηρούν Σταυρό και είχε την υποστήριξη κάποιων ανωτάτων στελεχών του στρατού. Κατά τη διάρκεια συνάντησης με τον Χίτλερ στην εξοχική του κατοικία στις Άλπεις, τελικά η Ράιτς τον έπεισε, και έτσι ιδρύθηκε η μονάδα (με την επίσημη ονομασία «5th Staffel of Kampfgeschwander 200»), με την ίδια σαν εκπαιδεύτρια.

Αυτού του είδους οι επιθέσεις αυτοκτονίας είχαν ρίζες στην Γερμανική μυθολογία, και εκμεταλλεύτηκαν το ναζιστικό πνεύμα. Οι Ναζί ανέσυραν από το Τευτονικό Τάγμα της μυθολογίας (και όχι της ιστορίας) τον συμβολισμό του˙ τον Ιπποτισμό, τους όρκους αίματος και την ιδέα του πολέμου ενάντια στον εξ ανατολής εχθρό («Είναι στην ανατολή, μόνο και πάντα προς την ανατολή, που οι φλέβες της φυλής μας πρέπει να εξαπλωθούν. Είναι η κατεύθυνση που η Φύση η ίδια έχει αποφανθεί για την εξάπλωση των Γερμανικών λαών» – Χίτλερ, 7/2/1945). Οι Τεύτονες είχαν έντονο θρησκευτικό χαρακτήρα, ουσιαστικά ήταν μοναχοί-πολεμιστές, και προστάτευσαν την Γερμανία από Ρώσους και Σλάβους εχθρούς. Ο κώδικάς τους ήταν να πεθάνουν στη μάχη παρά να παραδοθούν (γνωστή ήταν η παράδοση της «πορείας προς τον θάνατο» – Totenritt). Ο Χάινριχ Χίμλερ τους Τεύτονες είχε στο μυαλό του όταν οργάνωσε τους SS και τους μετέτρεψε από μια μικρή παραστρατιωτική πτέρυγα, στην μεγαλύτερη και πιο ισχυρή οργάνωση των Ναζί. Αυτοί ήταν η δικιά του εκδοχή των Τευτόνων.

Hannah Reitsch wore the cross Hitler had given her until her dying days. (photo)
Η Χάνα Ράιτς φορούσε τον σταυρό που της είχε δώσει ο Χίτλερ, μέχρι τις τελευταίες της μέρες (photo)

Το σκάφος που θα χρησιμοποιούσαν οι νέοι «Σπαρτιάτες» ήταν στην πραγματικότητα μια τροποποιημένη βόμβα, με την προσθήκη ενός κόκπιτ για την φιλοξενία του πιλότου. Η εκπαίδευση ξεκίνησε με 70 εθελοντές, κυρίως νεοσύλλεκτους. Και εδώ ο πιλότος αναμενόταν να κάνει προσπάθεια να βγει από το αεροσκάφος, αλλά η τοποθέτηση του κόκπιτ στο μπροστινό μέρος του, μετέτρεψε το σχέδιο διαφυγής σε φαντασίωση. Οι εθελοντές απαιτούνταν να υπογράψουν δήλωση που ανέγραφε:

«Αιτούμαι εθελοντικά να συμμετάσχω στην ομάδα αυτοκτονίας σαν μέρος του ανθρώπινου ανεμοπλάνου-βόμβας. Καταλαβαίνω πλήρως ότι η συμμετοχή μου με αυτόν τον τρόπο συνεπάγεται τον θάνατό μου.»

Εν τέλει, το σχέδιο θεωρήθηκε σπατάλη ζωών και πόρων, οπότε δεν εκτελέστηκε καμία αποστολή από τους Λεωνίδες. Εναλλακτικά, χρησιμοποιήθηκε μια κατευθυνόμενη βόμβα, που αποδείχθηκε ανεπαρκής για να προκαλέσει σοβαρές απώλειες.

Αργότερα, από τις 17 μέχρι τις 20 Απριλίου του 1945, κατά τη διάρκεια της μάχης του Βερολίνου, πιλότοι του «Λεωνίδας» χρησιμοποίησαν οποιοδήποτε αεροσκάφος έβρισκαν διαθέσιμο και έκαναν επιθέσεις αυτοκτονίας («ολοκληρωτικές αποστολές») για να καταστρέψουν γέφυρες και να εμποδίσουν την σοβιετική προώθηση στην πρωτεύουσα. Το τίμημα των 35 πιλότων ήταν μάλλον πολύ υψηλό για το μηδαμινό αντάλλαγμα της προσωρινής καθυστέρησης των Σοβιετικών.

One of the aircrafts that flew the “final missions” (Focke-Wulf Fw 190s) (photo)
Ένα από τα αεροσκάφη που πέταξαν «ολοκληρωτικές αποστολές» (FockeWulf Fw 190s) (photo)

Ο Χίτλερ τις τελευταίες μέρες του, και αφού η ήττα φαινόταν σίγουρη, διέταξε την επιχείρηση «Νέρων», σύμφωνα με την οποία η υποδομή της χώρας θα καταστρεφόταν από την ηγεσία της, για να παραδοθεί στους νικητές «καμένη γη». Για να παραφράσω τον Έλιοτ, ο Χίτλερ ήθελε να φύγει όχι μ’ έναν λυγμό, αλλά μ’ έναν πάταγο. Σύμφωνα με την τευτονική ιδέα «ή νικητής ή νεκρός», μια από τις τελευταίες του εντολές ήταν να πλημμυρίσουν τα υπόγεια τούνελ που φιλοξενούσαν χιλιάδες Γερμανούς πολίτες, για να εμποδιστεί η προώθηση των Ρώσων. Το αποτέλεσμα ήταν να πεθάνουν μερικές χιλιάδες άνθρωποι, όχι από πνιγμό αφού το ύψος του νερού έφτασε περίπου το ένα μέτρο, αλλά από τον πανικό που προκλήθηκε, με τους πιο αδύναμους να ποδοπατούνται από τους υπόλοιπους.  Με αυτήν του την κίνηση, που πολλοί ονομάζουν παρανοϊκή, ο Χίτλερ «τιμώρησε» το λαό του, που δεν κατάφερε να ανταποκριθεί στις δικές του προσδοκίες και οδήγησε την χώρα στην ήττα.

Το φασιστικό καθεστώς εκμεταλλεύτηκε την ιστορία και τη μυθολογία για να φανατίσει τους υποτελείς του, εντάσσοντας την πολεμική προσπάθεια στο χώρο του φαντασιακού και του συμβολικού˙ και όταν είδε να φτάνει το τέλος του, με την πολύ κυριολεκτική εικόνα των εχθρικών βομβαρδιστικών, θεωρώντας τον λαό του προδότη, θέλησε να τον πάρει μαζί του στον θάνατο. Όπως και στην περίπτωση των Ιαπώνων καμικάζι, ο φασισμός αρνήθηκε ν’ αποδεχτεί την ήττα του και χρησιμοποίησε τους περισσότερο αφοσιωμένους σε αυτόν πολίτες ως όπλα, στέλνοντάς τους σε απεγνωσμένες αποστολές αυτοκτονίας, ξέροντας ότι δεν είχαν πραγματικές ελπίδες να αλλάξουν τη ροή του πολέμου.

Two Messerschmitt Bf 109 aircrafts (Sonderkomando Elbe) (photo)
Δύο αεροσκάφη Messerschmitt Bf 109 των Sonderkomando Elbe. (photo)

Δεν είναι τυχαίο που η Ιαπωνία και η Γερμανία αποφεύγουν την αναφορά στους πιλότους αυτοκτονίας. Η παράλειψη αυτή υποδηλώνει το πόσο αποτρόπαιο θεωρούν και οι ίδιοι το να οδηγούνται οι στρατιώτες σε σίγουρο θάνατο (πολύ συχνά οι καλύτεροι από αυτούς) μόνο και μόνο για μερικά μέτρα εδάφους ακόμα, ή για μερικά εχθρικά εμπόδια λιγότερα. Φυσικά, και οι δημοκρατικές κυβερνήσεις σε καιρό πολέμου, τον φαντάρο τον βλέπουν σαν έναν ακόμα αναλώσιμο πόρο, και συχνά όχι σαν τον πιο πολύτιμο. Όπως γράφει ο Χάμφρεϊ Κομπ στο «Σταυροί Στο Μέτωπο» (που ο Στάνλεϊ Κιούμπτικ μετέφερε αριστουργηματικά στην ομώνυμη ταινία του), παρουσιάζοντας έναν στρατηγό να εικάζει την έκβαση μιας επικείμενης αποστολής:

«Φυσικά, άνδρες θα χρειαστεί να σκοτωθούν. Πιθανών πολλοί. Θα απορροφήσουν σφαίρες και βλήματα, κάνοντας δυνατή την προώθηση των υπολοίπων…Θα έχουμε 5% απώλειες από το δικό μας φράγμα πυρός, 10% ακόμα για να περάσουν το ουδέτερο έδαφος και ακόμα 20% για να περάσουν το συρματόπλεγμα. Μένει το 65%, με το δυσκολότερο κομμάτι να έχει περάσει. Ας πούμε ακόμα 25% για να πάρουμε τελικά τον λόφο. Μας μένουν ακόμα αρκετοί για να τον κρατήσουμε.»

Αυτό σημαίνει ότι 60% των δικών του στρατιωτών, ο στρατηγός το θεωρεί αποδεκτή (και σίγουρη) απώλεια για την κατάληψη ενός λόφου. Η περίπτωση των καμικάζι όμως (και των Γερμανών «ομολόγων» τους) διαφέρει. Οι Γάλλοι στρατιώτες του 1ου Παγκοσμίου στο παραπάνω απόσπασμα δεν είχαν δικαίωμα επιλογής. Αν αρνούνταν να εκτελέσουν τη διαταγή να προχωρήσουν, θα πέθαιναν από πυρά των ανωτέρων τους. Και όταν έκαναν την επίθεση είχαν την ελπίδα ότι θα βγουν ζωντανοί˙ μπορεί και να μην ήξεραν καν πόσο λίγες πιθανότητες είχαν. Οι καμικάζι είχαν επιλέξει να συμμετέχουν στις αποστολές τους εθελοντικά και ο θάνατος ήταν σίγουρος. Όπως σωστά παρατηρεί ο Όργουελ (στην κριτική του «Ο Αγών Μου» του Χίτλερ) μερικοί άνθρωποι δεν αρκούνται στην άνεση και την ασφάλεια, στο μικρό ωράριο και την υγιεινή (δηλαδή στην κοινή λογική)˙ μερικοί άνθρωποι επιθυμούν αγώνα και κίνδυνο, αυτοθυσία και θάνατο. Αυτοί είναι οι καλύτεροι υποψήφιοι υποστηρικτές του φασισμού, αυτοί που παρουσιάζονται και σήμερα με τα μονίμως οργισμένα πρόσωπα, αυτοί που αντί να προσπαθήσουν να φτιάξουν το «χαλασμένο σύστημα» θέλουν να το καταστρέψουν ολοκληρωτικά για να το αντικαταστήσουν με τη δικιά τους (χαλασμένη) εκδοχή.

Όταν το άτομο υποτάσσεται ολοκληρωτικά στο κράτος (η ειδοποιός διαφορά του ολοκληρωτικού καθεστώτος), δεν είναι απλά αναμενόμενο από το καθεστώς να θυσιάσει όσους χρειάζεται για να εξυπηρετήσει τους σκοπούς του, είναι ο στρατιώτης που οφείλει να αυτοθυσιαστεί για χάρη του. Οι καμικάζι ήταν το πρότυπο του φασίστα στρατιώτη, ολοκληρωτικά υποταγμένοι και πλήρως αφοσιωμένοι. Και αυτό ενοχλεί τους ηττημένους φασίστες. Η αχρείαστη σπατάλη των γενναιότερων και ικανότερων δείχνει την σαθρότητα του καθεστώτος˙ αν είχαν νικήσει μπορεί και να τους πρόβαλαν σαν παραδείγματα για μίμηση. Γιατί όπως είπε και ο Χίτλερ: «Αν κερδίσεις, δεν χρειάζεται να εξηγήσεις…Αν χάσεις, δεν θα είσαι εκεί για να εξηγήσεις!». Όταν το άτομο δεν έχει ατομική υπόσταση, όταν μόνο το σύνολο έχει λόγο ύπαρξης, η προσωπικότητα εξαφανίζεται και αναλαμβάνει ο ωφελιμισμός να καθορίζει τη δράση και τη σκέψη. Το τι είναι καλό για το κράτος.

Στον φασισμό δεν υπάρχουν άτομα, υπάρχει μόνο η ιδέα του κράτους.

Πηγές: